Er is weer hoop voor patiënten met de Katwijkse ziekte

Teruglezen

Vandaag wordt internationaal aandacht gevraagd voor mensen met een zeldzame aandoening. In Katwijk lijden veel mensen aan een mysterieuze ziekte, met als gevolg dat wetenschappers zich op het dorp stortten op zoek naar een medicijn. Lees ons eerdere artikel daarover en andere Volkskrant-verhalen over zeldzame aandoeningen hier terug.

Marco Koning (links) en Jan Fens. Foto Erik Smits

In de bureaula van Jan Fens (54) ligt een flesje met daarin een medicijn. Hoe hij er precies aan gekomen is, vertelt hij liever niet. Geregeld trekt hij de la open, en doet hem toch weer dicht. 'Mijn vriendin vindt het doodeng dat ik ze wil gaan gebruiken, maar het alternatief is dat ik binnenkort weer een hersenbloeding krijg en hartstikke dood ben', zegt de Rotterdammer.

Begin 2012 was Fens nog een succesvol vleesimporteur. Tot hij van de ene op de andere dag last kreeg van hardnekkige hoofdpijn en zelfs met een leesbril nog amper kon lezen. In het ziekenhuis bleek dat hij een hersenbloeding had gehad. In mei van dat jaar werd vastgesteld dat hij leed aan Hereditary Cerebral Haemorrhages with Amyloidosis - Dutch type (HCHWA-D), beter bekend als de Katwijkse Ziekte.

HCHWA-D is een erfelijke aandoening. Wie het gen van één van zijn ouders erft en niet op jonge leeftijd aan iets anders overlijdt, krijgt de ziekte, waarschijnlijk tussen het 40ste en het 60ste levensjaar. Er vormen zich ophopingen van amyloid, een giftig eiwit, in de kleine bloedvaatjes van de hersenen, waardoor die lek of verstopt raken. Gevolg: hersenbloedingen variërend in grootte, die direct dodelijk zijn of leiden tot verlamming, dementie en uiteindelijk, na jaren, de dood. Tegen de aandoening is nog geen medicijn beschikbaar. Patiënten rest niets dan een gezond, niet te stressvol leven te leiden, in de hoop op uitstel van executie.

Geen inteelt

De Katwijkse ziekte is geen gevolg van inteelt. Inteelt verhoogt alleen de kans op zeldzame aandoeningen die ontstaan wanneer iemand van zowel vader als moeder hetzelfde ziekmakende gen erft. Doordat het gen voor de Katwijkse ziekte 'dominant' is, ontstaat de ziekte al bij wie één ziektegen heeft. De ziekte komt veel voor in Katwijk, omdat Katwijkers honkvast zijn.

Maar lijdzaam afwachten zit niet in het bloed van Fens. Hij zocht contact met andere ondernemend ingestelde patiënten, en ontmoette zo psycholoog en onderzoeker Marco Koning. Koning, vader van drie kinderen, is ook drager van de Katwijkse ziekte. Via hem sprak Fens af met een belangrijke expert op het gebied van de ziekte, Mark van Buchem, hoogleraar neuroradiologie in het LUMC in Leiden. 'Ik ga mijn vleesverwerkingsbedrijf verkopen en alles doen wat ik kan om een remedie tegen de ziekte te vinden', zei Fens tegen Van Buchem. 'En ik wil ook investeren.'

Van Buchem en zijn team waren destijds net met een onderzoek gestart naar de Katwijkse ziekte. Dat onderzoek had Van Buchem opgezet met Harvard-hoogleraar Steven Greenberg en werd betaald door de National Institutes of Health in de Verenigde Staten. Van Buchem had daarvoor een presentatie gegeven bij de patiëntenvereniging, in een bovenzaaltje van een kroeg in Katwijk waar een deel van de vierhonderd lotgenoten regelmatig samenkomen. Hij had een plaatje getoond uit de strip Asterix, dat inzoomt op dat ene kleine dorpje waar de dappere Galliërs woonden. 'De wereld kijkt naar jullie', had Van Buchem daar gezegd.

Dat zei hij niet zomaar. De Katwijkse ziekte mag dan buiten het vissersdorp nauwelijks voorkomen, maar onder meer uit onderzoek van Van Buchem en Greenberg bleek dat de ziekte veel weg heeft van een niet-erfelijke ziekte die veel meer mensen treft: Cerebrale Amyloid Angiopathie (CAA). Het verschil: bij die ziekte ontstaan de eiwitophopingen in de hersenbloedvaatjes niet door een erfelijke fout, ze vormen zich op latere leeftijd en het verloop van de ziekte is trager. Veel demente ouderen die nu nog labels zoals de ziekte van Alzheimer krijgen, hebben feitelijk CAA. Naar schatting heeft maar liefst één op de vier ouderen boven de 60 CAA. Velen van hen hebben geen duidelijke symptomen of zijn 'gewoon' vergeetachtig, maar een aanzienlijk deel wordt dement of krijgt een beroerte.

Hersenweefsel. De rode kringen zijn bloedvaten. Groen-roze: de eiwitophopingen.

Die ontdekking heeft twee consequenties: de kans dat er een medicijn beschikbaar komt voor de Katwijkse ziekte neemt toe doordat een gigantische groep er baat bij heeft. Maar Van Buchem was vooral in het zaaltje vanwege reden twee: de Katwijkse populatie zou de sleutel kunnen vormen tot het vinden van dat medicijn. Vrijwel alle dragers zullen immers de ziekte krijgen en zij kunnen vanaf een vroeg stadium worden gevolgd. Dat kan veel kennis opleveren over het ziekteverloop én biedt mogelijkheden voor het testen van medicijnen die ook bij CAA kunnen werken. De aanwezigen in het zaaltje reageerden enthousiast. Als zij er iets aan konden hebben en iets konden betekenen voor anderen, werkten ze graag mee.

Nadat Fens het verhaal van Van Buchem had aangehoord, besloten ze samen met Koning en een aantal andere Katwijkers de Dutch CAA Foundation op te richten. Die dreef in eerste instantie op het vermogen van Fens, maar al snel haalden ze geld binnen via gala's en andere benefietevenementen. Inmiddels is de stichting veranderd in een formele organisatie die op allerlei manieren geld inzamelt om de ziekte te genezen.

Het team van Van Buchem bracht de Katwijkse populatie met mri-scans tot in detail in kaart. Zo kregen ze een indruk van de wijze waarop de ziekte zich ontwikkelt en konden ze objectieve metingen ontwikkelen om het effect van geneesmiddelen daarop te kunnen vaststellen. Ondertussen proberen ze de ziekte verder te doorgronden, door in kweekschaaltjes cellen afkomstig van patiënten te bestuderen, door experimenten met CAA-muizen en verder onderzoek bij de Katwijkse patiënten. 'Zo creëren we de voorwaarden om straks, zodra het kan, geneesmiddelonderzoek te kunnen doen,' zegt Van Buchem.

Geen baat bij bloedverdunners

Wie een beroerte krijgt doordat een bloedstolsel een hersenbloedvat blokkeert, krijgt zo snel mogelijk een middel toegediend dat het stolsel oplost. Ook krijgt de patiënt vaak bloedverdunners. Wie lijdt aan CAA heeft geen baat bij bloedverdunners, omdat die de kans op micro-bloedingen verhogen.

Want mede dankzij de inspanningen van Greenberg zijn er inmiddels wél een aantal potentiële medicijnen in beeld. De hoop is vooral gevestigd op antilichamen, eiwitten die specifiek binden aan objecten die schadelijk kunnen zijn voor het lichaam, zoals bacteriën en andere lichaamsvreemde stoffen en dus ook amyloidophopingen. Het immuunsysteem ruimt deze gemarkeerde stoffen vervolgens op. Greenberg stond aan de wieg van een eerste internationale proef met zo'n antilichaam, ponezumab, bij ouderen met de niet-erfelijke vorm van CAA. De eerste resultaten daarvan krijgen ze binnenkort. Als die positief uitpakken, is er zicht op een studie met de Katwijkse populatie. Van Buchem: 'We verwachten dat die binnen enkele jaren van start kan gaan.'

Voor de wetenschap klinkt dat dichtbij, maar voor Fens en Koning zou het wel eens te laat kunnen zijn. Onderzoeker Koning gelooft in de onderzoekskracht van patiënten. Hij mobiliseert patiënten hun verhaal en ervaringen te delen om op basis daarvan misschien wegen te ontdekken om de ziekte te vertragen. Koning gebruikt daarbij een techniek die hij als psychologisch onderzoeker in zijn bedrijf StoryConnect ook gebruikt: het verkennen van patronen op basis van persoonlijke ervaringen en het ziekteverloop. 'Waarom krijgt de ene persoon op zijn 34ste zijn eerste merkbare hersenbloeding en de ander op zijn 72ste? Dat boeit me', zegt Koning.

Koning richtte ook de Facebookpagina 'Hoe word je ouder met HCHWA-D' op. Hier delen patiënten hun ervaringen en wisselen ze tips uit over leefstijl. Ook publiceren ze onderzoeksresultaten en voedingstips, zoals het eten van broccolikers (een soort tuinkers) en granaatappel, de gunstige effecten van geelwortel, een van de ingrediënten van curry en de potentie van minder calorierijke voeding. Niet iedereen is er blij mee, zegt Koning. 'Sommigen zeggen 'het is niet bewezen', en anderen noemen ons 'de opportunisten'. Zij zeggen dat we valse hoop geven. Wij denken dat we misschien iets op het spoor kunnen komen dat de ziekte kan vertragen.'

Foto Erik Smits

Toch weten ook Koning en Fens dat een gezonde leefstijl hooguit tot uitstel van executie kan leiden. Vandaar het medicijn in de bureaula van Fens. Dat medicijn, Edaravone, komt oorspronkelijk uit Japan, waar het via een infuus wordt toegediend om de acute effecten van een herseninfarct te bestrijden. Na een infarct komen reactieve zuurstofmoleculen vrij, die het hersenweefsel beschadigen. Edaravone vangt die moleculen weg. Bij zo'n infarct raken lichaamscellen beschadigd. Die reactieve moleculen dragen waarschijnlijk ook bij aan het ontstaan van amyloidophopingen bij spierziekte ALS en bij CAA. Een Nederlands biotechbedrijf, Treeway, ontwikkelde een vorm van Edaravone die oraal kan worden ingenomen. Het middel is nog niet getest op patiënten; er is alleen gekeken naar de verwerking van het middel door het lichaam, bij een kleine groep gezonde vrijwilligers en ALS-patiënten. Maar het heeft bij Fens en Koning geleid tot hoop.

Van Buchem begrijpt de reflex van patiënten om dit soort medicijnen te gaan gebruiken, zeker als ze de tikkende tijdbom steeds dichterbij voelen komen, maar raadt het hen toch af. 'Als je gaat testen moet je dat doen in een zorgvuldig opgezette studie. Doe je dat niet, dan kun je het effect niet goed vaststellen en kunnen we nieuwe generaties patiënten weinig bieden. Die nieuwe generatie is niet iets abstracts, dat is hun eigen familie. Maar ik kan het me best voorstellen als patiënten zeggen: 'Flikker op, ik ga het gewoon doen'.'

Pas nog belde Fens Koning op. 'Zullen we het nemen?', vroeg hij. Koning is twaalf jaar jonger dan Fens en twijfelde. Hij kent ook de voorbeelden waarbij een experimenteel medicijn de toestand juist verslechterde. Als hij gaat experimenteren, zou zijn gezin daarvan de dupe kunnen worden, mede omdat zijn overlijdensrisicoverzekering zou kunnen vervallen. Hij hoopt op toestemming van een arts. Fens probeert met eigen middelen een kleine studie op te zetten met het middel. Volgens hem zou dat op redelijk korte termijn moeten kunnen. Van Buchem reageert voorzichtig. 'Het moet zorgvuldig gebeuren, niet overhaast. Als we nog niet goed kunnen meten of het middel werkt, heeft zo'n studie geen zin.'

Voor Fens is de situatie nijpender geworden. Hij kreeg twee maanden geleden zijn tweede hersenbloeding. De schade valt mee, maar het was weer behoorlijk schrikken. Na die bloeding besloten zijn vriendin en hij op 21 juli in het huwelijksbootje te stappen. En dat medicijn? Daar wil hij binnenkort toch echt mee beginnen.

----
Update 28 februari 2018:
Inmiddels heeft het Leidse biotechbedrijf ProQR een dochteronderneming, Amylon Therapeutics, opgericht om een medicijn op de markt te gaan brengen tegen de Katwijkse ziekte en CAA. Een groep particuliere investeerders stopt er enkele honderdduizenden euro's in. Op de site van de Dutch CAA Foundation valt te lezen dat Amylon een kandidaat-medicijn heeft ontwikkeld waarbij de oplossing niet gericht is op het 'opruimen' van het giftige eiwit dat de hersenbloedingen bij erfelijke (ook wel bekend als 'de Katwijkse ziekte') en niet-erfelijke CAA veroorzaakt, maar op het voorkomen dat het giftig eiwit wordt aangemaakt. Naar verwachting zal het nog wel jaren duren voor het middel beschikbaar wordt voor patiënten, maar Koning is in elk geval hoopvol. En mocht het middel voor hem toch te laat komen, dan zullen zijn kinderen, die nog niet weten of ze de ziekte hebben, er mogelijk nog iets aan kunnen hebben.


Hersenscan. De donkere vlek is een lekkage van bloed.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.