'Er is geen ruimte meer voor de Isaac Newtons'

Wetenschappers zijn meer bezig met het binnenhalen van subsidies dan met onderzoek. Schaf subsidie-verlener NWO maar af, zegt chemiehoogleraar Tuinier.

Beeld Marcel van den Bergh

In zijn oratie vrijdag windt de Eindhovense hoogleraar fysische chemie prof.dr. Remco Tuinier er geen doekjes om: als het aan hem ligt, wordt wetenschapsfinancier NWO zo snel mogelijk opgeheven. De organisatie in Den Haag, die namens de overheid meer dan 700 miljoen euro per jaar steekt in de beste wetenschap en wetenschappers, houdt in feite die wetenschappers te veel van hun werk. In plaats van lesgeven en onderzoek doen, zijn die vooral bezig met voorstellen schrijven om geld te verwerven, vindt Tuinier. 'Circus NWO is helemaal doorgeschoten.'

Tuinier werkte hiervoor even in deeltijd aan de Universiteit Utrecht. 'Nu en dan werden we als vakgroep bij elkaar geroepen voor een belangrijke mededeling. Ik dacht: dat zal wel een grote wetenschappelijke ontdekking zijn. Een doorbraak of een mooie paper. Maar niks, er was een dikke beurs binnengehaald. Dan weet je dat de prioriteiten verkeerd liggen. Vroeger was geld van NWO een extraatje voor onderzoekers, tegenwoordig kun je niet meer werken zonder. Dat is het probleem.'

Remco Tuinier (1971) beschouwt zichzelf als een relatieve outsider in de Nederlandse academische wereld. Na een studie en promotie in Wageningen vertrok hij in 2001 naar Duitsland als onderzoeker. Zeven jaar later werd hij ingelijfd door chemiereus DSM in Geleen als hoofdonderzoeker in troebele deeltjessystemen, van verf tot levensmiddelen. Sinds 2010 werkte hij deels aan de Universiteit Utrecht, maart vorig jaar kreeg hij een volle leerstoel in Eindhoven, waar hij het lab voor Fysische Chemie leidt.

'In de dertien jaar dat ik grotendeels weg was bij de Nederlandse universiteiten is het onderzoekslandschap hier enorm veranderd', zegt hij. 'En spoedig zit ik er zelf zo diep in, dat het goed is om er nu een en ander over te zeggen.'

U bent behoorlijk geschrokken, lijkt het.

'Ik beschouw de universiteit als een plaats van intellectuele vooruitgang, waar het beste onderwijs en het beste onderzoek plaatsvinden. Dat is het ideaal. In de dagelijkse praktijk gaat het daar steeds minder over. Niet de beste kennis, maar subsidies zijn de heilige graal. Mensen worden opgejaagd om mooi verhalen op te hangen in de hoop dat ze in de prijzen vallen.'

NWO selecteert toch het allerbeste onderzoek, is het idee? Daar gaat veel werk in zitten, met commissies en buitenlandse oordelen.

'De veronderstelling is dat je zo de beste wetenschap financiert, ja. Maar om te bepalen wat goed is, is het bijvoorbeeld belangrijk om stevig in belangrijke bladen als Science en Nature te publiceren. Dat betekent dat je gebaande paden moet bewandelen. Er is veel te weinig ruimte voor het nieuwe, gekke. Het NWO-systeem beloont de eenzame nerd nooit, terwijl die uiteindelijk misschien wel de spannendste nieuwe dingen doet.'

U noemt meer problemen met het NWO-systeem.

'Er is een sterke neiging naar grote subsidies, ten koste van de kleine. Grote groepen en consortia krijgen veel geld, terwijl er beduidend minder projecten van promovendi zijn. Alles klontert samen, het lijkt wel op de oliedruppels in mijn onderzoek die in emulsies bij elkaar klitten. Het systeem doet ook denken aan de Staatsloterij waar een belachelijke hoofdprijs van tientallen miljoenen euro's is, terwijl je heel veel mensen met 50 duizend euro al heel blij zou maken.'

Wetenschappelijke kartelvorming, noemt u het.

'Het gevolg is dat er steeds beperkter gedacht over wat belangrijke disciplines zijn. Er blijven een paar smaken over, de rest krijgt geen ruimte. Dat is uiteindelijk de dood in de pot.'

Binnen zo'n kartel kan toch wel diversiteit bestaan?

'De schaal is hoe dan ook een probleem. Er zijn gevallen waar een hoogleraar vijftig of zestig promovendi heeft. Dat is veel te veel. In China, waar ze niet kinderachtig doen, hebben ze op topuniversiteiten een regel: niet meer dan vier promovendi per staflid. Dat lijkt me zinniger.'

U bent voor kleine initiatieven?

'Er is nu te weinig ruimte voor mensen met wilde eigen opvattingen. De Isaac Newtons, Christiaan Huygens', Richard Feynmannen. Ik weet niet of ikzelf onder de huidige omstandigheden ooit als jonge onderzoeker aan de bak zou zijn gekomen, al zou ik de vlotte babbel waarschijnlijk wel hebben. En of ik het had gewild. Als afstudeerder was ik waarschijnlijk liever naar het bedrijfsleven gegaan. Daar is je leven zekerder.'

Uw conclusie is: schaf NWO af en geef de 700 miljoen per jaar terug aan de universiteiten. Wordt het dan beter?

'Van dat extra bedrag kun je zo vijfhonderd extra promovendi aanstellen. Over de kwaliteit maak ik me geen zorgen, we hebben geen slechte wetenschappers in Nederland. De competitie is een kunstmatige, die enorm veel tijd en geld vergt en ten koste gaat van het echte werk.'

Is afschaffen van NWO realistisch?

'Ik denk het niet, en het is ook goed dat iemand serieus de verdeling van schaars geld uitvoert. Maar ik zeg het graag scherp, omdat er problemen zijn. Het moet anders. En de universiteiten kunnen het prima zelf af.'

Niet bang dat uw opstelling uw eigen kansen bij NWO kan schaden? Daar heb je lastpak Tuinier weer.

'Ik heb een mooie aanstelling in Eindhoven waarmee ik wel even voort kan. En verder is dit het moment om het te zeggen, voor ik weer helemaal in het systeem opga.'

U werkte jaren in de R&D bij DSM. Geeft dat een andere kijk op de Nederlandse wetenschap?

'Ik weet vooral wat een bedrijf van een universiteit verwacht en dat is niet waar veel universiteiten zich nu op denken te moeten richten. Er is grote politieke druk om te valoriseren, kennis voor de samenleving. In de Nationale Wetenschaps Agenda mag de samenleving zelfs de vragen aandragen.

'Wat bedrijven vooral willen, zijn de beste experts die ze kunnen aanspreken, ik noem maar wat: wie kan ons helpen een superlicht materiaal voor auto's te vinden. Universiteiten moeten niet zelf toepassingen zoeken, ze moeten de beste wetenschappers hebben. Ik denk dat het publiek dat uiteindelijk ook liever heeft. Nederlandse wetenschappers moeten niet dienstbaar zijn, ze moeten internationaal goud winnen, net als bij de Olympische Spelen. Daar hebben we echt wat aan.'

Reactie NWO

Prof. Jos Engelen, voorzitter NWO:

'Naast overheidsgeld dat direct naar universiteiten gaat voor onder meer onderzoek, is een onafhankelijke tweede geldstroom van groot belang voor het streven naar de beste wetenschap. Dat doet NWO. NWO afschaffen, en al het onderzoeksgeld onderbrengen bij de universiteiten, neemt die competitieve prikkel zo goed als weg.

'Bovendien ben ik ervan overtuigd dat het schrijven van onderzoeksvoorstellen wetenschappelijk nuttig bestede tijd is. Een op competitie gerichte tweede geldstroom scherpt de onderzoekende geest en geeft onderzoekers de kans het allerbeste van zichzelf te laten zien en feedback te krijgen van vakgenoten.

'Overigens denkt NWO zeker na over verbeteringen in haar werkwijze en neemt ze goede suggesties ter harte. Er lijkt mij geen sprake van een 'doorgeschoten NWO-circus'. Dat NWO niet álle als goed beoordeelde onderzoeksvoorstellen kan financieren met het beschikbare geld, dát is het echte knelpunt in het systeem.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden