En de mens schiep zijn vervangers

Wanneer de eerste robots de moderne science fiction binnenmarcheerden, is niet precies bekend, maar vaststaat dat de Tsjech Karel Capek zo'n machine al vroeg introduceerde....

Eric Hendriks

In zijn toneelstuk RUR - Rossums Universele Robots - uit 1921 komen de robots in opstand tegen hun makers. De apparaten waren zo perfect geworden dat ze de mens als minderwaardig gingen beschouwen. De Amerikaan Isaac Asimov, beroemd science fiction-schrijver, zag zulk gevaar ook. Zijn denkbeeldige robots waren geprogrammeerd om nooit tegen mensen te rebelleren.

De machine, de robot met name, die de mens bedreigt, het is een bekend thema geworden in de laatste eeuw. Misschien is het een uitdrukking van angst voor de snelle ontwikkeling van de techniek. De gedachte dat een mens is ná te bouwen, is echter aanzienlijk ouder dan de moderne science fiction.

Vooral in de achttiende eeuw construeerden briljante instrumentmakers automatische poppen die door uiterst vernuftige mechaniekjes werden bewogen. Wereldberoemd in de salons werd bijvoorbeeld de klavierspeelster van de Zwitser Pierre Jacquet-Droz uit 1774, die de toetsen van haar kleine klaviertje écht aansloeg.

Er staan enkele van die vroege 'robots' te pronken op de tentoonstelling Automaten & Robots in het Museum Boerhaave in Leiden. De trommelende aap is er (Oostenrijk, zeventiende eeuw) en de Franse mandolinespeelster van een eeuw daarna, die heen en weer kon trippelen en bevallig met haar hoofdje draaien. Het is jammer dat ze op de expositie stilstaat, achter glas. Datzelfde geldt voor het negentiende-eeuwse automatische zangvogeltje in een kooi, dat prachtig moet hebben kunnen fluiten.

Erg veel meer robots zijn er op de expositie niet, behalve in kasten vol speelgoed-exemplaren en in fragmenten en affiches van science fiction-films waarin mens-machines kwalijke dingen doen. Het grootste deel van de tentoonstelling is gewijd aan automaten, de vervangers van het menselijk handelen en denken.

Een pronkstuk is de Jacquardkop, een weefgetouw uit 1801 dat automatisch patronen weefde, aangedreven door geperforeerde kaarten waarop die patronen waren vastgelegd. Het apparaat spaarde arbeiders uit. Die waren daar zo kwaad over, dat ze de bedenker van het toestel, Joseph Marie Jacquard uit Lyon, in de Rhone smeten, hetgeen hij ternauwernood overleefde.

Dénkende machines, computers met name, zouden nog heel wat meer banen gaan kosten. Die moderne elektronica ontwikkelde zich uit voorgangers, waarvan er op de tentoonstelling enkele staan. De rekenmachine van de Duitser Jacob Auch uit 1800 is de vroegste, de Commodore 64 - dé pc uit de jaren tachtig - een van de laatste. Niet te vermijden is de Bull Gamma 3, een enorm gevaarte uit begin jaren vijftig, waarvan de bezoeker het binnenste kan zien: schakelingen met een schier oneindig aantal buizen.

Sommige machines waren niet nuttig, maar dienden het vermaak. Speeldozen bijvoorbeeld, die in de loop van de tijd steeds kleiner werden, en allerlei grote, metershoge mechanische instrumenten voor vrolijke lokaliteiten. Het prachtige Arburo-orchestrion uit 1930, één van die grote muziektoestellen, laat op de expositie gelukkig wel af en toe zijn geluid horen.

Dat kan niet verhinderen dat de tentoonstelling als geheel de indruk wekt van een wat willekeurige verzameling voorwerpen. De breedheid van het gekozen thema is daar vermoedelijk debet aan. Op de keper beschouwd gaat de expositie over een zeer groot deel van de mechanisering en automatisering in de afgelopen twee eeuwen. Die is niet zo makkelijk afdoende in beeld te brengen in twee niet al te grote zalen.

De indruk van rommeligheid wordt nog versterkt doordat de achtergrondinformatie karig is. Die is er wel in de uitstekend geschreven en geïllustreerde catalogus, maar daarvoor moet vijftien gulden worden neergeteld.

Gelukkig heeft sponsor Lego gezorgd voor robotachtige mechaniekjes die (jeugdige) bezoekers met de hand in beweging kunnen zetten, waardoor zichtbaar wordt hoe ze werken. Zo kom je tenminste iets meer te weten over de mens-machine. Zoniet over zijn achtergond, dan toch over zijn binnenkant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden