En de Bijbel heeft het niet eens over embryo’s

De medisch-wetenschappelijke wereld volgt het met argusogen. Na het stuklopen van een CDA-PvdA-SP kabinet moet informateur Rein Jan Hoekstra een nieuwe coalitie zien te smeden, waarschijnlijk van CDA, PvdA en een derde partij....

Dat kan tot complicaties leiden, gezien de strenge opstelling van de ChristenUnie in ethische kwesties. Aan de huidige wetgeving op het gebied van euthanasie of abortus zal de partij naar verwachting niet willen morrelen. Maar anders kan dat liggen als het gaat om onderzoek aan speciaal daarvoor gekweekte menselijke embryo’s.

Toetssteen wordt een door veel wetenschappers bepleite verruiming van de Embryowet van 2002 – nog opgesteld door het tweede paarse kabinet. Die wet regelt de strikte voorwaarden waaronder ‘handelingen’ mogen plaatsvinden met menselijke geslachtscellen en embryo’s, met als doel een balans te vinden tussen respect voor potentieel leven en medisch-wetenschappelijke belangen.

Onderdeel van de wet is een tijdelijk verbod op ‘het speciaal tot stand brengen en gebruiken van embryo’s voor wetenschappelijk onderzoek en andere doeleinden dan het tot stand brengen van een zwangerschap’. Doel van het moratorium was een adempauze om later eventueel te kunnen inspelen op nieuwe ontwikkelingen in de wetenschap en verschuivende opvattingen in omringende landen.

Het tijdelijk verbod kan bij Koninklijk Besluit, dus zonder wetswijziging, worden opgeheven, zo is indertijd bepaald. Dat moet dan wel voor september 2007, anders wordt het verbod definitief. Het kan dan alleen nog worden opgeheven door een wetswijziging.

Maart dit jaar adviseerde de commissie Evaluatie Embryowet het tijdelijk verbod op te heffen, omdat de wet te weinig ruimte biedt voor wetenschappelijke ontwikkelingen, onder meer op het gebied van in vitro fertilisatie (ivf) en stamcelonderzoek. CDA-staatssecretaris Ross-Van Dorp van VWS voelde daar echter weinig voor. Zij stelde haar reactie uit tot september. Doordat het kabinet viel, is de zaak nu doorgeschoven naar de volgende kabinetsperiode.

‘De politieke kleur van het nieuwe kabinet is daarom van grote relevantie voor de wetenschap, zeker voor de voortplantingsgeneeskunde en voor het stamcelonderzoek’, zegt prof. dr. Christine Mummery, stamcelonderzoeker aan het Hubrecht Laboratorium in Utrecht.

‘Wij volgen de politieke ontwikkelingen met enige argwaan’, bevestigt prof. dr. Bart Fauser, hoogleraar gynaecologie aan de Universiteit Utrecht. ‘Handhaving van het verbod kan voor onze onderzoeksactiviteiten heel schadelijk zijn.’

Anders dan veel tegenstanders denken, gaat het niet zozeer om het omstreden stamcelonderzoek, benadrukt Mummery. ‘Dat mogen wij nu doen met rest-embryo’s van ivf-behandelingen. Ik zou natuurlijk best embryo’s willen kunnen klonen, om ooit stamcellen te kunnen kweken met dezelfde genetische aandoening als de patiënt.

‘Maar die droom van het therapeutisch kloneren – iedere patiënt zijn eigen stamcellijn – is toch een beetje vervlogen. Het maken van stamcellijnen uit gekloonde embryo’s blijkt ontzettend moeilijk. Zo bleken de grote successen van Hwang Woo-Suk in Zuid-Korea uiteindelijk te berusten op fraude.’

Nee, zegt Mummery, vooral de ivf-artsen krijgen last van het verbod, bij hun onderzoek aan embryokwaliteit en nieuwe behandelingen van eicellen. Bijvoorbeeld onderzoek naar in vitro rijping van eitjes, voor vrouwen waar ze niet vanzelf rijpen, of naar invriesmethodes voor eicellen, bijvoorbeeld voor jonge kankerpatiëntes voorafgaand aan hun chemotherapie.

Mummery: ‘Sperma en jonge embryo’s (tot ongeveer 64 cellen, red.) kun je invriezen, maar bij onbevruchte eitjes is dat veel moeilijker. Dat is een probleem als je de eitjes van een jong meisje met kanker wilt invriezen voor later. Onderzoek is nodig om invriesmethodes te verbeteren en daarvoor zou je dus die eitjes moeten bevruchten. We kunnen zoiets nu niet doen, dat verbiedt de wet. Daardoor gaan we achterlopen bij landen die ruimere normen hanteren, zoals Engeland en Zweden.’

Gynaecoloog Fauser is dezelfde mening toegedaan. ‘Onderzoek aan speciaal gekweekte pre-embryo’s is absoluut vitaal voor het beter begrijpen van vormen van onvruchtbaarheid, zoals het optreden van herhaalde miskramen, en het verbeteren van de ivf-behandeling, met als doel minder bijwerkingen en risico’s en meer kans op een succesvolle zwangerschap.’

Zo wil Fauser onderzoek doen naar embryokwaliteit, om bij ivf de risicovolle meerlingzwangerschappen te voorkomen. ‘We willen liefst maar één bevrucht eitje terugplaatsen, maar dan moet je het beste eitje wél kunnen herkennen. Dat kun je alleen leren door onderzoek aan speciaal gekweekte embryo’s. Die moet je ook langer kunnen doorkweken. Nu mag dat alleen in het pre-embryostadium.’

Het moratorium staat zulk onderzoek nu in de weg. ‘Maar als je me vraagt of ik mogelijkheden zie voor onderzoek aan speciaal gekweekte embryo’s, dan is het antwoord: honderd procent ja! Ik realiseer me dat het een hellend vlak kan zijn, maar dit zal altijd binnen zorgvuldig getoetste normen gebeuren. En we gaan echt geen reageerbuismonsters creëren.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden