El Niño is voorbij, de ramp nog niet

Het hete oceaanwater dat het weer in de war stuurde, wordt intussen abnormaal koud

Honger in zuidelijk Afrika en Ethiopië. Overstromingen in Kenia en Oeganda. Watertekorten in India. De aanhoudende stroom berichten over humanitaire drama's die aan 'weerfenomeen' El Niño worden toegeschreven, wekt gemakkelijk een andere indruk, maar het weermonster is intussen hoog en breed verleden tijd. Dat zegt het Amerikaanse weer- en klimaatbureau NOAA.

Het opgewarmde oceaanwater in de Stille Oceaan in 2015, het hoogtepunt van El Niño. Beeld NOAA

De warmwaterplas in de Stille Oceaan, die vorig najaar het weer wereldwijd in de war stuurde, is inmiddels veranderd in een koudwaterplas met temperaturen die tot een graad lager zijn dan normaal. Dat zijn de vermoedelijke voorboden van een La Niña, het natuurlijke tegendeel van El Niño. Warm en koud wisselen elkaar rond de evenaar om de paar jaar af in een slingerbeweging die officieel de El Niño Southern Oscillation heet, kortweg ENSO. Vooral Latijns-Amerika en Indonesië kampen daardoor afwisselend met droogte of juist extreme neerslag. Maar ook wereldwijd zijn er effecten.

'Waar we nu vooral mee te maken hebben, is het na-ijlen van het weersysteem wereldwijd', zegt klimaatonderzoeker Geert Jan van Oldenborg van het KNMI in De Bilt. 'Dat loopt doorgaans drie tot zes maanden achter op de gebeurtenissen in de oceaan.'

Wat wel duidelijk is, zegt hij, is dat de jongste El Niño een van de heftigste uit de geschiedenis was. Toen hij in november piekte, waren de watertemperaturen in de oostelijke Pacific meer dan vier graden hoger dan normaal, een record. Vanaf februari zette de omslag in, de laatste weken zelfs resulterend in een ongekend snelle afkoeling.

Heksenketel op de oceaan

NOAA noemde de extreme El Niño van 2015/16 wetenschappelijk een buitenkans. De organisatie voerde tientallen vluchten met meetvliegtuigen uit, soms dwars door de massieve stormgebieden boven de Stille Oceaan. Ook met ballonnen, sondes en schepen werd druk gemeten. Resultaten van al dat werk, bedoeld om beter te begrijpen hoe de meteorologische heksenketel op de oceaan het weer elders in de war stuurt, zijn er nog niet echt, zegt NOAA. 'Dat vergt nog wel een jaar werk', schat een woordvoerder.

Door de bank genomen, zegt KNMI-man Van Oldenborg, hebben de bestaande modellen het behoorlijk goed gedaan. De droogte in Zuidelijk Afrika was door de statistieken en modellen voorzien, het verstoorde regenseizoen in Ethiopië en in India ook. 'Maar de rampen die de media halen, laten vooral zien hoe wankel het evenwicht in die gebieden is. In India is 15 procent minder regen meteen een reusachtig probleem. Dan zijn allerlei reservoirs te snel leeg.'

De opwarming (rood) van het oceaanwater in de oostelijke Stille Oceaan, het hoogtepunt van El Niño in november 2015. Beeld NOAA
Het afgekoelde oceaanwater in de oostelijke Stille Oceaan in april 2016, duidelijk te zien aan de blauwe kleuren. Beeld NOAA

Risico's inschatten

Elders beginnen de eerste lessen van deze El Niño al wel duidelijk te worden, zegt Maarten van Aalst van het Rode Kruis Climate Centre in Den Haag. Hij is vooral geïnteresseerd in het gebruik van weer- en klimaatmodellen die helpen om regionale risico's in te schatten. Dat past in een nieuwe strategie van het Rode Kruis om meer preventief op te treden. 'Het liefst met maatregelen die geen probleem veroorzaken, als een potentiële ramp toch uitblijft.'

Zo werden dit jaar in Oeganda en Peru watertanks en chloortabletten uitgedeeld, voor het geval er door El Niño-regens overstromingen zouden optreden, die drinkwatervoorziening onbruikbaar maken en cholera in de hand werken. Dat werkte, lijkt het.

1 graad lager dan normaal

Één graad onder de normale watertemperatuur is het nu langs de evenaar op de Stille Oceaan, waar tot begin dit jaar het hete water van El Niño zich ophoopte. Dat betekent doorgaans dat er een La Niña aankomt.

Rode Kruis

Voor het Rode Kruis toont de grote El Niño vooral aan dat klimaat een wezenlijk onderwerp is, dat wereldwijd miljoenen levens raakt. 'Er zijn een paar dingen die we weten van een opwarmende wereld. Hittegolven en stormvloeden worden in een warmere wereld heftiger. Maar het belangrijkste punt is dat het weer lokaal onvoorspelbaarder wordt. Dat vergt een andere voorbereiding van hulporganisaties', voorziet Van Aalst.

Omgekeerd zal de invloed van de klimaatverandering op El Niño zelf niet snel merkbaar worden, schat KNMI-onderzoeker Van Oldenborg. 'Er is volgens modellen wel enig effect van de opwarming, maar El Niño is zelf zo grillig, dat vermoedelijk heel lastig te zien zal zijn dat er iets verandert.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.