Eisinga's planetarium gaat eindelijk uitbreiden

Tienduizenden bezoekers wrongen zich de laatste jaren door de originele voordeur van een huisje in Franeker, om er het adembenemende huiskamerplanetarium uit 1780 te bekijken.

Directeur Adrie Warmenhoven met Eise Eisinga¿s aantekenboek uit circa 1760. `Een leergierige 17-jarige.`Beeld raymond rutting

Terwijl buiten de steigerbouwers de laatste hand leggen aan de nieuwe entree van het Eise Eisinga-planetarium in het Friese Franeker, vouwt directeur Adrie Warmenhoven op zijn stille werkkamer de vloeibladen van een 18de-eeuws foliant, ingebonden in schaap. In een strak en kraakhelder handschrift legt hierin wolkammer Eise Eisinga, in het Nederlands, de werking uit van zijn dan al beroemde huiskamermodel van het zonnestelsel aan zijn geliefde zonen.

Hoeveel palletjes in welk tandrad zitten, hoe de raderen in elkaar grijpen, hoe de gewichten naast de bedstee de zaak aandrijven. Hoe de datumplank op zolder eenmaal per jaar door een passerende spijker een vakje verder wordt getild. Tot de jaren op zijn en de plank moet worden overgeschilderd.

Dit, zegt Warmenhoven, is de enige beschrijving van de werking van wat gerust het wonder van Franeker kan worden genoemd. 'Er is geen bouwtekening; voor zover we weten heeft Eisinga de hele constructie al doende uitgedokterd.' Het resultaat is op de zoldering boven de achterkamer van de familie Eisinga te zien: een wirwar van slingers, liggende tandwielen, assen die via overbrengingen nog kleinere asjes aandrijven, kabeltjes.

Planetarium

Beneden in de kamer, de oorspronkelijke woonkamer van de familie van Eise Eisinga (1744-1828), hangen aan het plafond de planeten als goudkleurige bollen, soms met de maantjes erbij. Allemaal in hun eigen tempo bewegen ze rond de centrale zon. Op handgeschilderde blauw-gouden panelen geven wijzers datum en tijd aan, de maangestalten, opkomst en ondergang van de zon. Met het blote oog is van de beweging niets te zien, alleen het tikken van de slinger van het mechaniek is te horen. Maar de situatie is steeds precies als in het echte zonnestelsel. 'De overgang van Mercurius over de zon hebben we vorige week ook hier keurig zien langskomen', zegt Warmenhoven, aanwijsstok ik de hand. Het raderwerk, zegt hij, loopt nooit echt voor of achter en staat, nu 235 jaar oud, zelden stil.

Vanmiddag heropent het Friese planetarium, het oudste nog werkende exemplaar ter wereld, zijn deuren na een ingrijpende uitbreiding. De laatste jaren groeide het aantal bezoekers gestaag naar ongeveer 50 duizend per jaar. Veel te veel voor de smalle voordeur in het originele woonhuis van Eisinga op het Franeker grachtje aan de oude Stadhuisbrug. Eerder huurde het museum al het pand van koffiebrander Van Balen erbij, waardoor een eigen schenkerij en boven al meer expositieruimte ontstonden. Bedoeld om bezoekers de context van het wonder in de achterkamer uit te leggen.

Dit jaar vertrok ook de bakker op de hoek en kon dat pand erbij worden getrokken. Daar is de langgewenste ruime entree gemaakt, met een doorgang naar de museumtuin achter het pand en Eisinga's pand op nummer 3. Boven kunnen bezoekers zelf aan de slag met telescopen, sextanten en andere klassieke wetenschappelijke instrumenten. Een aantal klassieke originelen is momenteel in bruikleen van Museum Boerhaave in Leiden, dat dit jaar toch dicht is voor een grote verbouwing.

Einsinga's cahiers

De cahiers van Eisinga van rond 1760, vol keurige wiskundige afleidingen, mechanische bespiegelingen, ingekleurde pentekeningen, diagrammen en astronomische berekeningen, krijgen een speciale plaats in het nieuw ingerichte museum. De originelen, allemaal in het Nederlands geschreven, zijn te kwetsbaar. Maar waar ooit de voordeur van Eisinga stond, kan nu iedereen er op aanraakschermen toch doorheen bladeren en zich oprecht verbazen. Over de precisie, de ernst, en ook de kleine grapjes als gezichtjes op de zonneschijf, eendjes in een waterplas. 'Bedenk dat dit werk is van een jongen van 17 jaar, de leergierige zoon van een wolkammer, met alleen lagere school, die gretig astronomie en wiskunde bestudeert', zegt Warmenhoven. Franeker, dat wel, was in zijn tijd een heuse universiteitsstad, waar geleerdheid zeker aanzien had. Pas in 1811 verdween de universiteit. Eisinga's exemplaren van de werken van wiskundige Euclides en astronoom Lalande staan nog op de plank, tegenwoordig wel achter glas.

Vermoedelijk is een planeetsamenstand in 1774 de reden geweest dat Eisinga besloot in eigen huis een model van het zonnestelsel te bouwen. Terwijl elders Newton en Kepler het mechanisme van het planetenstelsel al doorgrondden, werd in de Nederlanden de samenstand nog breed gezien als een teken Gods, dat allerlei kwaad over de aardbewoners kon afroepen. Warmenhoven: 'We vermoeden toch dat het planetarium altijd educatief bedoeld is geweest: om mensen te laten zien hoe planeten bewegen en samenstanden en verduisteringen normale, voorspelbare verschijnselen zijn.'

Eisinga bouwde de machinerie in het plafond van zijn huiskamer in zeven jaar tijd, terwijl zijn gezin er gewoon omheen leefde en in de bedstede sliep. Goeddeels in zijn eentje, is het vermoeden, al doet een Groningse historicus momenteel onderzoek naar Eisinga's bronnen en voorbeelden, ook met het oog op de aanvraag van een status als Werelderfgoed bij Unesco. Tot 1922 zou het, inmiddels ook wereldberoemd buiten Friesland en bezocht door ministers en koningen, in de familie blijven. Op een stil grachtje in Franeker, waar tegenwoordig bussen vol toeristen af en aan rijden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden