Einstein betrapt Bohr op fout, maar die slaat terug

Het Einsteinjaar (2005) ligt nog vers in het geheugen, en niet iedereen zal erin zijn geslaagd alle Einsteinboeken te lezen voordat het Darwinjaar (2009) losbarstte....

De Britse schrijver Manjit Kumar liet zich er niet door afschrikken en tracht met zijn Quantum iets substantieels toe te voegen aan de boeken over de glorietijd van de moderne natuurkunde. Hij is daar op zijn minst gedeeltelijk in geslaagd.

Quantum gaat niet zozeer over de formidabele prestaties die Albert Einstein in het miraculeuze jaar 1905 leverde, maar over de periode daarna, toen hij het onderspit moest delven tegen de Deense natuurkundige Niels Bohr. Hoewel hij er zelf de basis voor legde door in 1913 te opperen dat licht is opgebouwd uit quanten, wilde of kon Einstein zich niet laten overtuigen van de quantummechanica, en in het bijzonder niet van de ‘Kopenhaagse interpretatie’ die Bohr in 1926 bedacht.

In deze theorie draait alles om onzekerheid. Einstein vond quantummechanica daarom een onvolwassen theorie die geen werkelijk inzicht bood in de natuur, maar hooguit een voorlopig hulpmiddel was. Kumar laat zien dat Einstein met die opstelling niet de verbitterde eenling werd zoals vaak wordt aangenomen, maar door zijn tegenspel een cruciale rol vervulde in het ontwikkelen van de quantummechanica.

Het grote debat tussen Einstein en Bohr hoort bij de hoogtepunten uit de ideeëngeschiedenis. Het speelde zich vooral af in Brussel, waar de industrieel Ernest Solvay sinds 1911 conferenties belegde over natuurkunde en chemie.

Het titanengevecht tussen Einstein en Bohr kreeg zijn hoogtepunt op de vijfde Solvay-conferentie in 1927. Manjit Kumar schrijft erover alsof hij er zelf bij was: hoe Einstein iedere nacht een van zijn befaamde ‘gedachtenexperimenten’ uitdacht om een redeneerfout bij zijn tegenstander aan te tonen, waarna Bohr afdroop om na een paar uur met een ijzersterke tegenwerping terug te komen.

Kumar slaagt erin de verre van eenvoudige argumenten op een toegankelijke manier uit de doeken te doen, maar zijn boek wordt echt leesbaar door de karakterschetsen van de betrokkenen – niet alleen van Einstein en Bohr, maar ook van de vele figuren op het tweede plan.

Opvallend is trouwens dat Amerikanen in de eerste drie decennia van de vorige eeuw nauwelijks een rol van betekenis speelden aan het front van de wetenschap. Goede wetenschap kwam toen nog uit Europa.

Sjaak Priester

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.