NieuwsAstronomie

Eindelijk snappen we hoe dit kosmisch vuurwerk zijn maffe vormen krijgt

Nieuw onderzoek laat zien waarom de zogeheten planetaire nevels die astronomen door hun telescopen waarnemen, ogen alsof Moeder Natuur met een spirograaf het hemelgewelf heeft ondergetekend.

De Kattenoognevel, een planetaire nevel op zo’n 3.200 lichtjaar van de aardeBeeld NASA/CXC/SAO/STScI

Van rare vlinderpatronen en reusachtige kosmische ogen tot beelden die nog het meest doen denken aan ontploffende siervuurpijlen: planetaire nevels behoren zonder twijfel tot de spectaculairste beelden die de kosmos ons voorschotelt. Hoe dergelijke nevels − die ondanks hun naam overigens niets met planeten te maken hebben − hun opmerkelijke vormen krijgen, was tot nog toe echter niet bekend. Een artikel dat astronomen donderdag publiceerden in vakblad Science brengt daar eindelijk verandering in.

Planetaire nevels ontstaan doordat oude sterren hun buitenste gaslagen afstoten. Wanneer de sterren dat gas vervolgens van binnenuit belichten, levert dat de vertrouwde beelden op. Omdat sterren zelf bolvormig zijn, verwachtten astronomen op voorhand dat de gaslagen die deze sterren loslaten ook bolvormige nevels moeten opleveren. Alleen: dat blijkt niet het geval, zoals decennia aan kosmische foto’s wel bewijzen. 

NGC 6326, een planetaire nevel op zo’n 11 duizend lichtjaar afstand van de aarde.Beeld ESA/Hubble/NASA

Sterrenwind

In hun artikel laten de astronomen nu voor het eerst zien dat de opmerkelijke vormen van planetaire nevels al ontstaan wanneer oude sterren het eerste gas beginnen uit te stoten in de vorm van zogeheten sterrenwind. ‘We ontdekten dat in die sterrenwind dezelfde patronen ontstaan die je later ook terugziet in planetaire nevels’, zegt astronoom en co-auteur Alex de Koter (Universiteit van Amsterdam).

Sterrenwind rond ster R. Aqui, op 780 lichtjaar van de aarde. De vorm van het ontsnappende gas doet sterk denken aan die van planetaire nevels.Beeld KU Leuven

Volgens De Koter suggereert die vondst dat zowel de vorm van de sterrenwind als de vorm van de nevels dezelfde oorzaak moet hebben: buursterren of grote planeten die met hun zwaartekracht de uitgestoten gaslagen door elkaar husselen. Op die manier ontstaan hun chaotische verschijningsvormen. 

Erg interessant, vindt astronoom Onno Pols (Radboud Universiteit), die zelf niet bij het onderzoek betrokken was. ‘Dit is voor het eerst dat de sterrenwind bij zó’n grote groep sterren in deze fase van hun evolutie in kaart is gebracht’, zegt hij. ‘Dat je in de vorm van die wind dezelfde diversiteit aan vormen terugziet als bij planetaire nevels is erg overtuigend.’

Magneetveld

Ook Pols noemt het waarschijnlijk dat de aantrekkingskracht van een ster of planeet de waargenomen vormen veroorzaakt. ‘Al kun je andere opties nog niet honderd procent uitsluiten’, zegt hij. Zo is het onder meer mogelijk dat de nevels hun vorm krijgen doordat de sterren snel draaien of doordat hun magneetveld iets met het uitgestoten gas doet. ‘Alleen verwacht je niet dat zo’n proces zoveel verschillende vormen zou kunnen opleveren’, zegt De Koter.

De Helixnevel is een planetaire nevel op zo’n 700 lichtjaar afstand van de aarde en lijkt nog het meest op een reusachtig kosmisch oog.Beeld NASA/JPL-Caltech/K. Su

Volgens de auteurs is het bovendien mogelijk om aan de vorm van de sterrenwind of planetaire nevel te bepalen wat voor planeet of ster de gaslagen overhoop heeft gehaald. Bijzonder, want dergelijke compagnons kon je tot nog toe onmogelijk opsporen, zegt De Koter. Daarvoor zijn de sterren simpelweg te helder: ze schijnen wel duizenden keren zo fel als de zon, en onttrekken daarmee alles dat in de buurt staat aan het zicht. ‘Deze vondst geeft ons nu voor het eerst een manier om planeten te ontdekken rond dit soort sterren, in de nadagen van hun evolutie.’

Planetaire nevel NGC 2392, ook bekend als onder meer de Leeuwennevel en de Clowngezichtnevel, op ongeveer 6.500 lichtjaar van de aarde.Beeld NASA/CXC/IAA-CSIC/STScI/N. Ruiz et al.

Meer kosmische beeldenpracht

Van zwierige stofwolken tot haarscherpe beelden van planeten, de jarige ruimtetelescoop Hubble is nu al drie decennia hofleverancier van mooie ruimteplaatjes. We blikken terug met een astronoom, astronaut én een museumdirecteur.

Telescoop Hubble toont ‘kosmisch koraalrif’, geboortegrond van nieuwe sterren.

Eén achteloze blik achterom van Nasa’s ruimtesonde Voyager leidde tot een iconische ruimtefoto: de Pale Blue Dot. Dertig jaar later inspireert en verbindt het nietig stemmende beeld van de aarde nog altijd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden