Effect 'lachstudie' nog steeds aannemelijk, ondanks dat studie onderuit ging

Wie het laatst lacht, lacht het best. Nog steeds is het 'volstrekt aannemelijk' dat een mens ontvankelijker wordt voor plezier als men het gezicht in de lachhouding zet. Dat zeggen experts die de balans opmaken, enkele weken nadat een beroemd experiment dat het lachebekjes-effect zou aantonen met veel tumult onderuit was gegaan.

Ron Brandsteder.Beeld anp

'Ik zou zeggen dat er een klein, maar wel betrouwbaar effect is', zegt de Britse hoogleraar sociale psychologie Tony Manstead, die jaren geleden alle literatuur over het fenomeen op een rij zetten. 'Als er met andere experimenten ook niets wordt gevonden, zou ik over de theorie gaan twijfelen', zegt de Rotterdamse hoogleraar cognitieve psychologie Rolf Zwaan. 'Maar voorlopig zie ik daarvoor geen reden.'

'Gezichtsfeedback', zoals het fenomeen officieel heet, veroorzaakte twee weken geleden hevige opschudding in de psychologie. In 1988 beschreef de Duitse sociaal psycholoog Fritz Strack nog hoe vrijwilligers die hun mond onbedoeld in een grijns dwingen door een pen tussen de tanden te klemmen, cartoons als veel grappiger beoordeelden. Maar een grootschalige replicatie van Stracks experiment, in zeventien laboratoria, vond er niets van terug. Dat is 'verdrietig', vindt Manstead, zelf niet betrokken bij de herhaling. 'Dit was een klassiek, zeer beroemd experiment. Dat gaat nu verloren.'

Maar voor de theorie betekent het niet meteen de ondergang, vindt hij ook. Zo ervaren mensen die op verzoek hun gelaatsuitdrukking aanpassen emoties inderdaad wat anders en vonden wetenschappers aanwijzingen dat vrouwen die door een botoxbehandeling een strakker gelaat hebben emoties anders beoordelen. 'Stracks experiment was niet het enige, noch het beste. Er zijn tientallen andere, goede studies die vergelijkbare effecten zien.'

Gezichtsfeedback werd al in 1884 geopperd door de beroemde Amerikaanse filosoof William James. Aangezien emoties altijd samengaan met lichamelijke veranderingen in bijvoorbeeld hartslag of gelaatsuitdrukking, vroeg James zich af wat er zou gebeuren als je de lichaamsveranderingen wegdenkt. Zou dat de ervaring veranderen?

Intensiteit

'Niemand beweert dat je woede, plezier of angst vanuit het niets kunt opwekken door het gezicht te manipuleren', benadrukt Manstead. 'Ook Strack niet: de emotie werd opgewekt door de cartoons. Maar het gelaat zou wel de intensiteit van de gevoelde emotie reguleren.' Dat kan van belang zijn voor bijvoorbeeld patiënten met verminderde beweging in de gezichtsspieren, zegt hoogleraar sociale psychologie Agneta Fischer, of voor het begrijpen van de finesses van onderhandelingen.

Eigenlijk was het pen-in-de-mond-experiment altijd al een beetje een raar geval, schetsen diverse betrokkenen. Alleen al omdat het zo'n gedoe is: de proef geeft 'een hoop gekwijl', vertelt Fischer. 'Het verbaast me sowieso dat hij het wél heeft gevonden.' De voortekenen waren, achteraf gezien, ongunstig. Bij informele proeven in de collegezaal zien docenten doorgaans niets van het effect terug en ook een speelse demonstratie in het Volkskrant-kenniscafé in De Balie, in april, leverde geen enkele aanwijzing dat een mens merkbaar opkikkert van een pen tussen de tanden. 'Dit zijn gewoon ook heel zwakke, subtiele effecten', zegt Zwaan.

Beeld Marcel Wogram
Beeld Marcel Wogram

Strack zelf is overigens er niet van overtuigd dat de pen-tussen-de-tandenproef niet zou werken. Liever wil de inmiddels gepensioneerde hoogleraar weten welke factoren in 1988 dan wél voor het effect zorgden. 'Als wetenschapper geloof ik dat gedrag ergens door wordt veroorzaakt. Natúúrlijk is er een oorzaak', zegt hij.

Maar Zwaan vindt dat de bal dan wel bij Strack ligt: 'Hij vond een heel zwak effect en wij hebben laten zien dat er geen effect is. Als ik hem was, zou ik nu zeggen: ik weet een veel betere manier waarop we het effect met die pen wél kunnen aantonen. Ik denk dat het veld daarop heel positief zou reageren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden