Eenheid en verscheidenheid LE GOFF BEPLEIT EEN OPEN EN SOCIAAL EUROPA

DE FRANSE historicus Jacques Le Goff was, toen hij nog fulltime hoogleraar was, de auteur van een indrukwekkende reeks omvangrijke studies, veelal naar onderwerpen uit de middeleeuwse geschiedenis....

Nu is hij met emeritaat - en als eerste vrucht van zijn exponentieel toegenomen hoeveelheid vrije tijd is daar het essay De geschiedenis van Europa: nog geen honderd bladzijden, en bovendien rijkelijk geïllustreerd. Wat is er aan de hand? Luiheid, bescheidenheid, of valt er over de geschiedenis van Europa eenvoudig veel minder te melden dan over die van het purgatorium?

Le Goff - een immense pad, klaar voor de sprong, die vervolgens uitblijft - schiet in de lach.

'Het boek draagt oorspronkelijk, in de Franse editie, een titel die een stuk bescheidener is dan die van de Nederlandse vertaling: 'Europa verteld aan de jeugd', in plaats van De geschiedenis van Europa. Dat wil zeggen dat het eigenlijk ook geen essay is, laat staan een geschiedenisboek - om van de geschiedenis maar te zwijgen - maar dat het het karakter draagt van een verhaal.

'Ik durfde zelf er niet eens het woord 'geschiedenis' voor te gebruiken, want ik denk niet dat deze proeve de waardigheid heeft van een historische verhandeling.'

Maar het is wel degelijk een poging een beeld te schetsen van de geschiedenis van Europa - zelfs een poging die uitblinkt door moedwil, door de behoefte er iets mee te zeggen over de politieke en staatkundige ontwikkelingen in het huidige Europa. Is de historicus op zijn oude dag ook nog eens politicus geworden?

'Waarom niet?', zegt Le Goff. 'Wat is ertegen je met een politieke kwestie te bemoeien, zolang het geen platte partijpolitiek betreft?

'Ik had drie bedoelingen met mijn boekje. In de eerste plaats heb ik me mijn leven lang laten inspireren door de zorg me te richten tot mensen buiten de kring van de specialisten - tot het grote publiek en meer in het bijzonder tot de jeugd.

'Want ik ben een onderwijzer. Ik ben nu met pensioen, maar ik heb altijd lesgegeven. Dat heb ik altijd een essentiële taak gevonden. Ik heb handboeken geschreven voor leerlingen van middelbare scholen en voor studenten. Lesgeven is voor mij een constante behoefte, voortkomend uit een zekere bezorgdheid.

'Vervolgens probeer ik, met enkele anderen, sinds enkele jaren een pleidooi voor de constructie van Europa te houden, dat wil zeggen, voor een goed Europa. Geen Europa als nieuwe natie, geen gesloten Europa, maar juist een open Europa, en een Europa dat op alle niveaus functioneert die nodig zijn om te garanderen dat het een goed Europa is. Dat wil zeggen dat het zonder enige reserve een deugdelijke economische structuur moet hebben, maar het moet ook een sociaal Europa zijn en een Europa dat politiek goed functioneert. Het moet ten slotte ook een Europa zijn dat een belangrijke plaats toekent aan de cultuur, een cultureel Europa.

'En ik vind, ten derde, dat dat Europa op al die niveaus zich rekenschap moet geven van onze geschiedenis, want die geschiedenis heeft laten zien wat er allemaal mogelijk is als we over een gemeenschappelijk Europa spreken.'

Voor Le Goff is dat een Europa dat nooit precies heeft geweten waar het ophoudt, dat gekenmerkt wordt door een zekere openheid en telkens de invloed ondergaat van groepen mensen die van buiten komen, en dat zich laat voorstaan op een unieke verscheidenheid in cultureel opzicht. Hij noemt er, geheel in overeenstemming met zijn eigen nationale achtergrond, de variëteit in talen en eetgewoonten als kenmerkende voorbeelden van.

Maar zijn boekje is desondanks geen geschiedenis van een idee - wat, gezien zijn staat van verdienste als ideeënhistoricus, lichte bevreemding wekt: juist Europa is niet veel anders dan een idee, hoogst complex weliswaar, maar niettemin eerder te vinden in de voorstellingen die mensen zich ervan maken dan in natuurlijke afbakeningen.

'Ik geloof dat de geschiedenis van het idee van Europa al voldoende uitgewerkt is. Omdat ik me tot de jongeren wilde richten, kwam het mij voor dat het goed was te schrijven over de realiteiten die Europa uitmaken en de praktische constructies die daarvoor bedacht zijn en ervoor nodig zijn.

'Ik wilde laten zien dat die constructies niet altijd geslaagd waren, omdat er obstakels waren en omdat alles afhangt van een vrijwillige keuze voor en een verlichte blik op dat Europa. Men moet het willen en men moet er iets voor doen.

We kunnen niet meer uit de voeten met de middeleeuwse ideeën over een verenigd Europa, en ook de rest van de geschiedenis heeft ons daarvoor enkele geperverteerde ideeën opgeleverd - van Lodewijk XIV, via Napoleon tot, in hun meeste extreme variant, Hitler. Wij hebben de kans om in die nieuwe constructie te leven en eraan te werken op basis van onze historische ervaringen. In zekere zin gaat het mij dus om een experimentele geschiedenis: geschiedenis die we zelf maken. Daarom werk ik er ook zo hartstochtelijk aan mee.'

Le Goff laat in zijn boekje zien dat het juist de ideeën over hoe Europa eruit moet zien, Europa vele honderden jaren lang zo Europees hebben gemaakt. Het maakt hem van ideeënhistoricus tot een historicus met een ideaal.

'Ja, precies: een ideaal gevoed door ervaringen en kennis van de geschiedenis. De problemen die we nu, bij de voortgaande unificatie, tegenkomen, hebben veelal een eeuwenoude achtergrond. Vandaar dat ik me ook zo toeleg op woorden en begrippen. Dat heb ik altijd gedaan, mijn boek over het purgatorium is op niet veel anders dan het voorkomen van dat woord gebaseerd, en hier geldt dat wel in een heel bijzondere vorm.

'De belangrijkste erfenis die we delen, is die van het eindeloos praten over het karakter van ons werelddeel, van onze gemeenschappelijke culturele erfenis. Alle constructies van Europa, zelfs als het geen politieke realiteiten zijn, zijn toch gebaseerd op die historische strata. We delen de christelijke erfenis, de eeuwen waarin die erfenis de toon aangaf, maar we delen evenzeer het humanisme, de Verlichting, de romantiek. Het is niet voor niets dat de naam van Erasmus telkens wordt gebruikt als we een gemeenschappelijk Europees project willen benoemen: daarin komen de christelijke en humanistische erfenissen samen tot uitdrukking. Ik heb die jonge mensen willen tonen dat, als we over Europa praten, we over historische realiteiten praten, zowel naar instituties, als naar vormen van beschaving, als naar ideeën.'

Toch blijft de belangrijkste handicap, juist nu we moeten bepalen hoe groot en hoe gesloten Europa moet zijn, dat er vooral in materiële zin zo weinig grenzen voor zijn aan te geven. Gedurende tientallen jaren eindigde het werelddeel bij het IJzeren Gordijn, maar nu dat weg is, is het zeer de vraag of het bijvoorbeeld bij de Oeral moet ophouden, of juist aan de westgrens van Europees Rusland, bij de Bosporus, of aan de Syrische grens, bij Gibraltar, of in Noord-Afrika. En ondertussen blijft de vraag waar intern die eenheid dan precies in zit, gezien de grote verschillen onderling.

'Daarom is het ook altijd zo moeilijk geweest goed uit te leggen wat Europa is', zegt Le Goff. 'Alles wat niet de eenheid van Europa in gevaar brengt, dient geconserveerd te worden als verscheidenheid. Europa is het werelddeel van de tradities en die tradities kunnen heel goed compatibel zijn. Ze behoren tot de grote genoegens van Europeaan te zijn.

'Tegelijkertijd wilde ik tonen dat in dat gediversifieerde Europa, dat men terecht probeert te verenigen, ook verschillende Europa's aanwezig zijn en kunnen blijven bestaan. Er bestaat een West en een Oost in Europa: dat gaat terug op de Romeinse tijd, en volgens historici van de prehistorie nog verder. Als je dergelijke gegevens ontkent of negeert, dan krijg je pas echt problemen.'

Michaël Zeeman

Jacques Le Goff: De geschiedenis van Europa.

Vertaald uit het Frans door Marianne Gossije.

Prometheus; 80 pagina's; ¿ 29,90.

ISBN 90 5333 564 1.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden