Een wegrottende beschaving

Tussen 1926 en 1928 schreef D.H. Lawrence in Italië Lady Chatterley's Lover, zijn laatste en meest gewaagde roman. Zijn recente bezoek aan Engeland tijdens de grote mijnstaking en de aanblik van de verminking van mens en landschap als gevolg van de industrialisatie gaven de aanzet tot dit omstreden liefdesverhaal....

Leonoor Broeder

Lawrence was zich ervan bewust dat hij de roman niet gemakkelijk gepubliceerd zou krijgen. In het jaar van voltooiing diende de zaak tegen The Well of Loneliness van Radclyffe Hall op grond van de Obscene Publications Act van 1857; in de jaren daarvoor was van hemzelf The Rainbow wegens onzedelijkheid uit de handel genomen, werd Joyce's Ulysses verboden en de publicatie van Dubliners, eveneens van James Joyce, eindeloos opgehouden. Lawrence gaf het boek daarom in eigen beheer uit. Het werd goed verkocht, maar door de Britse en Amerikaanse douane in beslag genomen en tot verboden lectuur verklaard.

Tot 1960 waren er slechts gekuiste versies en roofdrukken beschikbaar. In 1959 werd de Obscene Publications Act bijgesteld en dat gaf Penguin de moed een volledige uitgave te riskeren. Het proces dat in 1960 volgde, was sensationeel. Penguin werd vrijgesproken.

Dertig jaar na dato is het taboe verdampt en valt op hoe onbeholpen zowel tegenstanders als voorstanders van meer openheid over seksualiteit zich uitdrukten. Noch de laat-Victoriaanse moralisten noch de voorstanders van meer vrijheid gingen in op de kern van de zaak, laat staan dat er sprake was van enige nuancering. De moralisten struikelen over woorden als 'onuitsprekelijke lelijkheid', 'ontkenning van het leven' en 'afschuwelijke viezigheid die geen recht van bestaan heeft'.

Ter verdediging van obsceen geachte boeken werd de 'meetlat' van de filosoof George Moore aanbevolen: 'Echte literatuur houdt zich niet zozeer bezig met handelen als wel met de beschrijving van het leven en gedachten daarover, het absolute tegendeel geldt voor pornografie.' Zelfs de inleiding van Hoggart bij de eerste ongekuiste versie van 1960 doet bevangen aan in zijn poging aan te tonen waarom het ene boek wél en het andere niet vies is.

In die laatste discussie zou Lawrence zich graag gemengd hebben. Hij is vooral zijns ondanks de grote voorvechter van vrije liefde geworden. 'Het huwelijk was de sleutel van het menselijk leven' en hij had van niets zo'n afschuw van als van 'goedkope, promiscue seks'.

Welke boodschap moest die lijvige roman met de op zichzelf nogal magere intrige dan wel uitdragen? Het verhaal kan in enkele zinnen worden samengevat. Connie Chatterley is ongelukkig getrouwd met Sir Clifford, intellectueel, schrijver, grootgrondbezitter en oorlogsinvalide. Ze wonen op hun landgoed in de Midlands, in het hart van de mijnstreek. Connie krijgt een bijzonder gepassioneerde verhouding met Oliver Mellors, de jachtopziener. Na verloop van tijd onthult Connie Clifford het geheim van haar verhouding en verlaat zij haar echtgenoot. De geliefden staat een nieuw leven te wachten. Lawrence hield er een soort vitalistische natuurfilosofie op na en in dit verhaal verbeeldt hij zijn overtuiging dat regeneratie van de maatschappij slechts tot stand kan komen via de relaties tussen man en vrouw. Het komt allemaal neer op een harmonische beleving van erotiek. In een eerder stadium van zijn leven koesterde Lawrence tevens de hoop dat er een politieke oplossing, bijvoorbeeld in de gedaante van een sterke leider, gevonden kon worden voor de verbetering van de wereldorde. Maar op het eind van zijn leven, Lawrence stierf twee jaar na de voltooiing van Lady Chatterley, keerde hij terug naar het thema van de individuele wedergeboorte als genezing van de 'wegrottende beschaving'.

Door zijn intellectuele en industriële activiteiten was de mens te ver afgedreven van zijn kern, die gezocht moest worden in de waarheid van het gevoel. Lawrence zag een soort heidense religie - een verheerlijking van onbedorvenheid, seizoenen, zon, maan en erotiek - als de oplossing. In dit licht moet zijn radicale openheid ten aanzien van seksualiteit begrepen worden.

Hij moest wel gedetailleerd op de technische kanten van het liefdesspel ingaan, omdat volgens hem de heilzame werking gelegen was in de manier waarop er geneukt werd: het simultaan beleefde orgasme was niet alleen het hoogste goed, al het andere was ook fout, vooral homoseksualiteit en zeker die van vrouwen.

Dat heeft barokke, lyrische beschrijvingen van erotische beleving opgeleverd, maar minstens evenveel passages waaruit een intense afkeer van seksualiteit spreekt. Bovendien wordt zowel het positieve als het negatieve met een zekere drammerigheid gebracht. Het verhaal staat in dienst staat van een boodschap. Met platte pornografie had het al even weinig te maken als met een pleidooi voor vrije liefde.

Wie Lady Chatterley's Lover opnieuw leest, valt de tegenstrijdigheid van Lawrence's fanatiek beleden standpunten op. Zo verrukt als hij de versmelting van Connie en Mellors beschrijft, zo kwaadaardig is hij over de seksualiteit van Mellors' eerste vrouw. Zo minachtend als er gesproken wordt over intellectuele arbeid, kunst en de hogere klassen, zo verheerlijkend wordt er uitgeweid over de lagere klassen, die even later met diepe walging worden bezien. Mellors wordt geroemd om zijn lage komaf, maar benadrukt wordt ook dat hij als officier in India gediend heeft, 'gewoon' Engels kan spreken en dus heel presentabel is.

Iets anders wat na dertig jaar opvalt, zijn de racistische en antisemitische uitspraken in het boek. Daarin heeft kennelijk niemand indertijd een reden voor vervolging gezien.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden