ACHTERGRONDnieuwe blik op de dood

Een wandelstok die as uitstrooit en een digitaal minigraf: wat design kan betekenen bij de dood

Hoe design en technologie de omgang met de dood kunnen veranderen, is vanaf de heropening volgende week weer te zien in het Limburgse designmuseum Cube. Door de coronacrisis heeft de tentoonstelling ‘een andere lading’ gekregen.

Outrospectre (c) Frank Kolkman/ de Waag societyBeeld Frank Kolkman/ de Waag society

‘Hallo vriend’, zegt de computergegenereerde vrouwenstem in het Engels. ‘Ik merk dat je aan het einde van je leven bent. Het is vervelend dat je vrienden en familie er niet zijn om je te steunen. Maar maak je geen zorgen: je hebt mij.’

De stem komt uit de ‘levenseinderobot’: een hangend kussentje aan een hydraulisch pompje naast een bed. Het kan als een koele hand over de arm van een stervende aaien. Dat de troostrobot voor stervenden door volle ic-zalen in de coronacrisis een nieuwe betekenis zou krijgen, had curator Wouter van Dillen in februari ‘ook niet kunnen voorspellen’, toen de tentoonstelling (Re)design Death opende.

Designmuseum Cube in Zuid-Limburg wilde al een jaar of twee ‘iets met de dood doen’, zegt Van Dillen. Hij zag als curator al langer hoe design en technologie de omgang met de dood kunnen veranderen. Zoals met een alternatief geluid op ic-afdelingen, in plaats van het nerveuze hoogtonige piepje dat voor sommige mensen het laatste geluid is dat ze horen. Of een wandelstok die de as van een geliefde geleidelijk in een bos of stad uitstrooit, met een app die de route voor altijd opslaat. Tegelijkertijd ligt op praten over de dood een ‘taboe’, althans volgens cijfers van uitvaartorganisaties. De tentoonstelling moest bezoekers aan het denken zetten, dood en rouw meer bespreekbaar maken en het accepteren ervan makkelijker. Door de coronacrisis sloot de tentoonstelling niet alleen tijdelijk, ze kreeg ook ‘een andere lading’.

Nu musea vanaf 1 juni weer (deels) open mogen, voelen bezoekers misschien meer voor luchtigere tentoonstellingen. Tegelijkertijd, benadrukt Van Dillen, laat de coronacrisis zien hoe ‘kwetsbaar mensen zijn en hoe belangrijk dit onderwerp juist nu is’. Hij geeft daarom alvast een rondleiding langs objecten die een nieuwe blik op dood en afscheid geven. Sommige zijn hoogst conceptueel, andere zijn gewoon te koop.

Outrospectre: de virtual-reality-ervaring waarin je uit je lichaam treedt

Naast de levenseinderobot hangt een VR-bril met daarachter een camera. Die beweegt langzaam naar achteren, waardoor de drager van de bril ziet hoe hij steeds verder van zijn lichaam raakt. Doodgaan is eng en terminale patiënten worstelen soms met die angst, zagen ontwerpers Frank Kolkman en Juuke Schoorl. Als ‘oefening’ kan hun installatie terminale patiënten meer rust geven. De versie in het museum wordt nog coronaproof gemaakt en is nu niet te testen, maar volgens Van Dillen is het een ‘bevreemdende ervaring.’

Bestaat al buiten het museum?  Nog niet, maar de ontwerpers willen hun installatie inzetten voor ‘wetenschappelijk onderzoek naar out of body-ervaringen’.

Incubate: berichten versturen na je dood

‘Stel je voor hoe het is om een speciaal bericht van je lievelingsopa of -oma te krijgen lang na zijn of haar dood?’, staat in de beschrijving van de Amerikaanse app Incubate. Gebruikers van de app kunnen tekstberichten, spraakberichten of foto’s sturen naar anderen en instellen wanneer ze die ontvangen. Tot 25 jaar in de toekomst.

Bestaat al buiten het museum? Ja, gratis te downloaden in de App Store of Google Play Store.

De app Incubate maakt het mogelijk berichten te versturen na je dood.Beeld Incubate

My Last Sound: nieuwe piepjes voor de ic

Van Dillen wijst naar een oeroud grijsbruin ziekenhuisapparaat op een expositietafel. ‘Het geluid dat je veertig jaar geleden op de ic hoorde, hoor je nu nog steeds.’ Terwijl zo’n hoog piepje geen aangenaam ‘laatste geluid’ is, dacht muzikant Yoko K. Sen. Zij kwam met een lagere toon, die volgens haar ‘rustgevender’ klinkt. Nu is ze met Philips in gesprek, zegt Van Dillen, het bedrijf dat als maker van ziekenhuisapparatuur gaat bepalen hoe de ziekenhuizen van de toekomst klinken. ‘Misschien horen in kritieke toestand verkerende patiënten over tien jaar het geluid van krakende blaadjes in een bos of een zacht ruisende zee.’

Bestaat al buiten het museum? Ja. Yoko Sen werkte al samen met de medische-apparatuurgigant Medtronic. Over haar huidige samenwerkingen met fabrikanten zoals Philips, kan ze ‘helaas nog niets zeggen’.

Tolad: de wandelstok die as uitstrooit

Van Dillen raakte zelf ontroerd van de wandelstok die as langzaam uitstrooit in stad, bos of strand, en die de route in een app bewaart. Twee jaar geleden overleed zijn 38-jarige zusje. ‘De crematie was mooi, maar ook snel voorbij.’ De Nederlandse ontwerper van de stok vindt het uitstrooien van as ‘statisch’ – ‘het kan zelfs op de kleren komen’. Zo kwam hij op het idee van de stok, vertelde hij Van Dillen via Skype. ‘Het lijkt mij mooi om door een bos te lopen’, zegt de curator. ‘De as achter te laten, en vervolgens aan mijn zusje te denken als ik terugkom.’ De stok lijkt hem ook bijzonder geschikt voor uitvaarten in coronatijd: je kunt gemakkelijk in een stoetje met anderhalve meter afstand van elkaar over het strand, degene met staf voorop.

Bestaat al buiten het museum? Ja: de Tolad kost 99 euro en is online te bestellen.

De wandelstok Tolad kan langzaam as uitstrooien.Beeld Tolad

Data Mortis: minigraf voor een digitaal leven

Wat gebeurt er met al je data als je sterft? Je vakantiefoto’s op Facebook, je stories op Instagram, de notities die je op je computer bijhield? Je kunt een digitale erfenis bijhouden in de Data Mortis Cloud, die pas ‘opengaat wanneer er een overlijdensakte is’. Op dat moment krijgen nabestaanden een edelmetalen usb-stick, met daarin de naam, geboorte- en sterftedatum van de overledene gegraveerd, die toegang geeft tot de digitale kluis. ‘Een minigraf voor een digitaal leven.’

Bestaat al buiten het museum? Nee, de Schotse ontwerper wil mensen slechts ‘aan het denken zetten’ over het gebrek aan ontwerpen over onze ‘digitale dood’. 

Usb-stick om de digitale kluis van een overledene te openen.

21 grams poetic justice: een dildo met de as van de overledene

‘Het meest controversiële object’, zegt Van Dillen. ‘We mogen het in interviews geen dildo noemen, maar…’, de samensteller denkt na, leest dan het uitlegtekstje, ‘een herinneringscapsule’. Het idee komt van de Nederlandse ontwerper Mark Sturkenboom en is gedrenkt in een dikke lading poëtische melancholie. In het chique kistje zit niet alleen een glazen, fallusvormige capsule, maar ook een (niet echt) in cyaankali gedoopte sigaret. De urn ‘stelt de weduwe in staat een intieme nacht met haar geliefde te herbeleven’. Is dat niet dichtbij genoeg, dan zorgt het roken van de sigaret ervoor toch ‘in de eeuwigheid verbonden te zijn.’

Bestaat al buiten het museum? De ‘herinneringscapsule’ is te koop, maar volgens Van Dillen bedoeld als verzamelaarsobject.

21 grams poetic justice, een ‘herinneringscapsule’.

Afterlife Battery: voortleven in de elektrische tandenborstel van je geliefde

Wie het een romantisch idee vindt om zijn overleden partner om te zetten in energie, en daar vervolgens de elektrische tandenborstel mee op te laden, kan terecht bij het ontwerp van Auger Loizeau. Door het lichaam om te zetten in bio-energie ‘leeft het voort’, niet gereïncarneerd in een vos of tijger, maar in een afstandsbediening. ‘Het leuke is dat de afstandsbediening de partner kan onthouden’, zegt Van Dillen. ‘Dan zit je Boer Zoekt Vrouw te kijken, en verspringt de tv ineens naar voetbal, net zoals je partner vroeger wegzapte.’

Bestaat al buiten het museum? Nee. Maar Loizeau is geïnspireerd door mensen die zo graag willen voortleven dat ze hun lichaam laten ‘cryoniseren’ in de hoop ooit ontwaakt te worden. Dergelijke invriescentra bestaan echt – al achten wetenschappers de kans op toekomstig ontwaken nihil. 

De tentoonstelling (Re)design Death is tot en met 24 januari 2021 te zien in het Qube design museum in Kerkrade

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden