INTERVIEW

Een vleugje Silicon Valley aan de universiteit

Ver voor de stortvloed aan foto's die internet en mobiele telefoons brachten, werkte Arnold Smeulders al aan digitale beeldherkenning. Zijn inspanningen betaalden zich - royaal - uit. Een vleugje Silicon Valley aan de Nederlandse universiteit.

null Beeld No Candy
Beeld No Candy

Alsof er niets gebeurd is. Arnold Smeulders, hoogleraar informatica aan de Universiteit van Amsterdam, zit erbij zoals hij er tien jaar geleden ook bij zat. Opgeruimde kamer, modieuze bril, licht ironische blik, een knoopje meer open dan de meeste professoren. Hij neemt de tijd en praat over digitale beeldherkenning - zijn vak, zijn hobby. Over wat er kan, over wat er niet kan, over wat een koe nou eigenlijk tot een koe maakt.

Natuurlijk is er wat veranderd. Hij is verhuisd, van het kronkelige kantoordoolhof in een toen nog vergeten uithoek van de Watergraafsmeer in Amsterdam naar een groot nieuw licht gebouw daartegenover. De uithoek is een centrum geworden, nu de universiteit heeft besloten hier ook de studenten onderwijs te geven, ze te huisvesten, en alle exacte wetenschap er te concentreren. Er gebeurt hier wat, meer dan ooit.

Natuurlijk is er wat gebeurd. Smeulders (62) heeft iets bedacht, er is een bedrijf van gemaakt, het bedrijf is verkocht. Dat moet hem een paar miljoen hebben opgeleverd. Ach, zegt hij: hij was al rijk. Dit is toch de mooiste baan van de wereld?

Rond of vierkant

'Ik raakte in 1995 geïnteresseerd in plaatjes, en vooral: hoe kunnen we naar plaatjes zoeken? Hoe kun je herkennen wat erop staat? Het was nog geen heel urgent probleem, want zoveel plaatjes waren er nog niet. Maar we hadden geen idee hoe we dat moesten aanpakken. We begonnen met heel nauwkeurig beschreven problemen. Hoe onderscheidt een rond verkeersbord zich van een driehoekig verkeersbord? Dat waren enorme opgaven. We hebben er vijf jaar omheen gedraaid. Ik schreef in 2000 een overzichtsartikel, The End of The Early Years, over wat we hadden en hoe we verder zouden moeten. Eigenlijk had ik nog steeds geen idee.

'Toen kwam ineens de ingeving. Geen eureka - het druppelt binnen, en je probeert eens wat. Tot dan toe was de heersende theorie dat je contouren moest herkennen van de dingen die op een foto stonden. Dat leek heel logisch. Als ik jou vraag: hoe ziet een huis eruit, dan teken je ook de omtrek van een huis. Dus dachten we een huis op een foto ook aan de contouren te moeten herkennen. Maar zo'n contour is maar een lijn, die is hartstikke informatie-arm. Nee, bedachten we, je hebt die lijn niet nodig, hoeft helemaal niet precies te weten wat de vorm is. Je moet naar andere, heel specifieke signalen op het plaatje kijken. Bij een koe is dat bijvoorbeeld het gras. Hoe meer gras, hoe groter de kans dat het een koe is. En anders is het een bankje. De eerste keer dat het lukte om beelden te herkennen - dat was geweldig. De software deed het net iets beter dan random. Dat was natuurlijk reden voor een borrel. Vijf jaar hadden we daarover gedaan.

'Tot dan toe was het een zuiver theoretische exercitie geweest. Maar na 2000 werden de camera's digitaal. Binnen vijf jaar waren ze allemaal digitaal. Daar kwamen de mobieltjes bij, met hun cameraatjes. En de almaar groeiende netcapaciteit, waardoor plaatjes makkelijk verstuurd konden worden en op elke willekeurige plek in enorme hoeveelheden bewaard werden. Plaatjes werden een probleem dat nooit een probleem was geweest. En toen begon duidelijk te worden dat we bezig waren met iets dat ooit nog nuttig kon worden ook.'

null Beeld No Candy
Beeld No Candy

Slimme camera's

Het waren de jaren na 9/11. Veiligheid was het helemaal, patroonherkenning en beeldherkenning waren toverwoorden. Er werd gesproken over slimme camera's alsof ze al bestonden, camera's die de verdachte mannen met de verdachte rugzakken er zó uit zouden pikken. Na de aanslagen op de Londense metro, in 2005, hoopte de politie op de videobeelden van tweeduizend bewakingscamera's de verdachten terug te vinden en te kunnen volgen. Smeulders temperde de verwachtingen. 'Zo wordt een hooiberg gebouwd om een naald te zoeken. Een computer kan nog geen onderscheid maken tussen een blauwe spijkerbroek en een blauwe rugzak. Dit is ouderwets handwerk.' Nu denkt hij daar anders over.

'Toen was ik nog kritisch over de technologie. Ik wist wat de zwakke plekken waren. De software was nog lang niet goed genoeg en maakte veel fouten. Maar het inzicht en de rekenkracht van computers zijn enorm gegroeid. Vanaf 2003 deden we mee met een competitie van het NIST, het Amerikaanse instituut van standaarden. De wedstrijd was om zo veel mogelijk beelden te herkennen. Dat was de motor achter de vernieuwing. We zijn jarenlang in de topdrie geëindigd. Eerst deden alleen wetenschappers mee, later ook bedrijven als Microsoft en IBM Research. De grap was: je moést vertellen hoe je software werkte. Daardoor kon iedereen erop voortborduren, daardoor werd de technologie elk jaar beter. Het werkt in deze branche niet om een techniek te bedenken en uniek te willen houden door hem te patenteren. Dan blijf je zitten met wat je hebt, en loop je al heel snel achter. Met de open-innovatiebenadering van die wedstrijd ben je er simpelweg toe veroordeeld sneller iets nieuws te verzinnen dan de anderen. Het businessmodel voor bedrijven verschuift van 'wat kan ik' naar 'wat kan ik ermee'.

'In de loop der jaren werd de techniek praktisch bruikbaar. De grote sprong voorwaarts kwam van zelflerende algoritmen. De computer moest leren welke plaatjes er in de praktijk konden voorkomen. Je hebt vijftig foto's van een auto nodig om de computer een eerste indruk te geven van een auto, en je hebt duizend foto's van auto's nodig voor details zoals het model. We hebben nu één zelflerend algoritme waarmee we alles herkennen: mensen, paarden, verjaardagen. Het algoritme selecteert eerste indrukken, kijkt welke ertoe doen en kijkt dan verder. Hoe herken je een verjaardagsfoto? De horizon is iets minder recht en er zit meer kleur in dan gewoonlijk. En dan gaat het verder kijken.'

Spin-offbedrijven

In 2009 kwam Harro Stokman langs. Die was bij Smeulders afgestudeerd en gepromoveerd en had daarna bij een technologiebedrijf gewerkt. Toen dacht Stokman: dat kan ik zelf ook. Stokman wilde de beeldherkenningssoftware gaan vermarkten. Universiteiten waren naarstig op zoek naar manieren om hun kennis te gelde te maken. De UvA had daarvoor onder meer een holding opgezet, die moest gaan deelnemen in de spin-offbedrijven die uit de universiteit zouden rollen. Euvision, zoals Stokman zijn bedrijf noemde, was een van de eerste.

'De universiteit moest er nog aanwennen. Ze wilden eerst 60 procent van de aandelen hebben, maar dat is onzin. Bij een nieuwe technologie is de inspanningsverhouding tussen inventie en innovatie ongeveer 1 staat tot 8. Ofwel: de verdere ontwikkeling van een product kost acht keer zo veel moeite als de oorspronkelijke uitvinding. Ofwel: de wetenschappelijke waarde is maar een fractie van de marktwaarde. Dat moet zich weerspiegelen in de eigendomsverhoudingen. De universiteit zou dus maar 12,5 procent mogen verlangen. Het werd uiteindelijk 15 procent. Er waren geen externe financiers. De oprichters kregen de rest.

'Het bedrijf hing een tijdje aan een zijden draadje, en dus werd er een commercieel directeur bij gehaald die moest bedenken hoe er geld kon worden verdiend. De politie had als eerste belangstelling. Die zaten met enkele enorm vuile misdrijven. Kinderporno. Die plaatjes zaten verstopt tussen duizenden andere plaatjes en daar zaten die rechercheurs dus dagen naar te kijken. Sommigen raakten in psychische nood. Ik kan die mensen na een week echt opvegen, zei de directeur van het Nederlands Forensisch Instituut, en vroeg of we geen zoekmachine voor die plaatjes konden maken. Zo verdiende Euvision de eerste 30 duizend euro. Vanaf 2013 konden we van onze klanten leven.

CV

1952 Geboren op 19 februari in Den Haag
1977 Afgestudeerd TH Delft, Technische Natuurkunde
1981 Gepromoveerd in Leiden, op celpatronen in de baarmoederhals
1981-1994 (Medische) onderzoeksplekken in Delft, Amsterdam en Rotterdam
1994-nu Hoogleraar Informatica Universiteit van Amsterdam
Visiting professor in VS, Hongkong, Japan en Italië
2005-nu Directeur Commit/ICT Research Programma
2007-2014 Voorzitter ICT Platform Nederland

Arnold Smeulders is getrouwd en heeft twee kinderen.

'Vorig jaar heeft Euvisions software ook nog geholpen met het sorteren van foto's van de wrakstukken van de MH17. Maar een overkoepelend contract met de politie van een paar ton ging niet door. Daarna deed Euvision niets meer voor de politie.

'Ja, in principe maakt deze technologie geautomatiseerde surveillance makkelijker. Met digitale beeldherkenning kun je Big Brother natuurlijk eerder bereiken. Het is het lot van veel nieuwe technologieën, dat ze de bestaande ethiek ter discussie stellen. Zo zal beademingsapparatuur een nieuwe definitie van het begrip dood hebben vereist. Ik ben van mening dat, na een periode waarin er een nieuwe ethiek wordt bedacht die bij de nieuwe techniek hoort, die ethiek ingebakken moet worden in de technologie zelf. Euvision experimenteerde met het automatisch blurren van verboden foto's, zodat je die opnamen niet eens kunt maken - juist doordat de software ze automatisch herkent. Een neutrale technologie snijdt altijd aan twee kanten: positief of negatief. Aan welke kant, dat hangt af van degene die het mes bedient.

'De grote doorbraak kwam van de mobieltjes. Al die foto's die allemaal op de grote hoop belanden. We bedachten daarvoor een app die de foto's kon ordenen op thema. Onze software benutte de rekenchip op het mobieltje optimaal, daar zat onze kracht. Die app werd in drie maanden 50 duizend keer gedownload. Er verschenen artikelen over ons in allerlei technologieblogs, er was een Japans filmpje dat onze app aanprees. En toen nodigde Qualcomm, een Amerikaans chipbedrijf, ons uit op de grote beurs voor mobiele technologie in Barcelona, eind februari vorig jaar, om onze technologie te demonstreren op hun chips. We zaten in hun stand, we dronken koffie, we vertelden ons verhaal en ik denk dat ze toen al besloten hebben dat ze ons wilden kopen. Daarna zijn ze 48 uur met een team hier geweest om de werknemers te spreken. Euvision werd wel door een heel klein gaatje geperst. Aan het einde van die dagen was iedereen doodop en lag er een bod. Het boekenonderzoek daarna is begeleid door ons advocatenkantoor. Het tekenen van de deal is tamelijk onooglijk. In september kreeg ik op een gegeven moment een sms'je dat het rond was.

null Beeld No Candy
Beeld No Candy

'Het bedrag kunnen we niet noemen. Tientallen miljoenen, zei een techblad. Daar zouden ze gelijk in kunnen hebben. Tijdens de onderhandelingen dacht ik: het is een hoop geld. Achteraf denk ik: het bedrijf is het zeker waard. Qualcomm heeft chips in alle mobieltjes. Straks zit beeldherkenning standaard op elke smartphone. Rijk? Ach, dat was ik al. Dit is het mooiste beroep van de wereld. Daar ga ik gewoon in door. Harro Stokman en Cees Snoek, de man die de belangrijkste drijvende kracht was achter die wedstrijden de afgelopen jaren, zijn meegegaan naar Qualcomm. Ze zitten nu hier verderop, nog steeds in het gebouw waar ze met Euvision zaten. Alleen heet het nu Qualcomm Nederland. Ik ben bij de vakgroep gebleven. Amazon vroeg ook of ik bij ze in dienst wilde komen. Maar ik ben van de wetenschap.

'Mijn doel was daarbij om de afstand tussen bedrijven en de universiteit te verkleinen, en dat is denk ik wel gelukt. Er worden nu allerlei discussies gevoerd over de waardevrije wetenschap, maar dat is een achterhoedegevecht. Aan vrijwel alle wetenschappers kun je verantwoording vragen voor wat ze met belastinggeld doen. En dat hoeft helemaal niet altijd in producten te eindigen - ik heb zelf ook vijf jaar aangerommeld. En mensen moeten ook vijf jaar lang kunnen werken zonder dat al duidelijk is of het nuttig is. Maar je moet wel kunnen vertellen wat je aan het doen bent. Ter lering of vermaak.

'Er is nog genoeg te doen. Ik ben bezig een lab op te zetten, voor de helft van de UvA en voor de helft van Qualcomm, waarin we de beeldherkenningstechnologie verder gaan ontwikkelen. Zo wordt de navelstreng tussen universiteit en bedrijf weer hersteld. Het is raar: iedereen is nu bezig met digitale plaatjes, met het onderwerp waar ik al dertig jaar mee bezig ben. Ik weet niet wat me overkomt. Maar ik ga weer gewoon verder met onderzoek. Eigenlijk is er weinig veranderd. Waarom zou er iets veranderen?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden