Interview

'Een telescoop is nooit goed genoeg'

Over de uitvinding van de telescoop bestaan veel romantische verhalen. Albert van Helden wordt gelauwerd voor zijn levenslange zoektocht naar de feiten.

Wetenschapshistoricus Albert van Helden bij lensdelen van een telescoop uit de 17de eeuw in Museum Boerhaave in Leiden. Beeld Foto Jiri Buller / de Volkskrant

Tot voor kort was er verbluffend weinig bekend over de uitvinding en de vroege geschiedenis van de telescoop - het belangrijkste instrument in de sterrenkunde. Wetenschapshistoricus Albert van Helden (1940) heeft er zijn levenswerk van gemaakt om zoveel mogelijk feiten boven tafel te krijgen. Begin 2016 ontvangt hij hiervoor de LeRoy E. Doggett Prize, de hoogste onderscheiding op het gebied van de historische sterrenkunde

Van Helden woonde vanaf zijn 15de in de Verenigde Staten, waar hij in 1957 geïnspireerd raakte door de lancering van de Russische Spoetnik 1, de eerste kunstmaan. Lange tijd was hij hoogleraar aan Rice University in Houston, Texas. In 2001 keerde hij terug naar Nederland, waar hij van 2001 tot zijn emeritaat in 2005 hoogleraar was aan de Universiteit Utrecht.

In oude boekjes lees je nog weleens dat de telescoop begin 17de eeuw is uitgevonden door de kinderen van de Middelburgse brillenslijper Hans Lippershey, die met lenzen aan het spelen waren. Ging het echt zo?

'Een oud romantisch verhaal. Er klopt niets van. Maar de telescoop is inderdaad een Nederlandse uitvinding. Dat is hier al veel langer bekend, maar in de Verenigde Staten is nog heel lang gedacht dat de Italiaanse astronoom Galileo Galilei de uitvinder was. Nog steeds is er wat onzekerheid over de vraag wie nu het eerst was: Hans Lippershey, die afkomstig was uit Duitsland en in Middelburg woonde, of zijn Zeeuwse collega Zacharias Janssen. Lippershey was in ieder geval de eerste die er octrooi op aanvroeg, in 1608. In 1977 schreef ik de monografie The Invention of the Telescope. Daarmee was het verhaal voor het eerst beschikbaar in het Engels.'

Doggett-prijs

Begin januari krijgt Albert van Helden in Kissimmee, Florida, de 2016 LeRoy E. Doggett Prize uitgereikt - de hoogste onderscheiding op het gebied van de historische sterrenkunde. De prijs wordt eens in de twee jaar toegekend door de Historical Astronomy Division van de American Astronomical Society. Van Helden krijgt de prijs vanwege zijn onderzoek naar de uitvinding en de vroege historie van de telescoop, en zijn uitgebreide onderzoek naar leven en werk van Galileo Galilei.

Maar dat combineren van lenzen betekende wel de doorbraak?

'Ook niet echt - daarmee werd al langer gespeeld. Ik dacht in 1977 nog dat de telescoop pas mogelijk werd toen er voor het eerst lenzen geslepen konden worden met lange brandpuntsafstanden - een telescooplens heeft meestal een veel langere brandpuntsafstand dan een gewoon brillenglas. Maar het had veel meer te maken met de kwaliteit van de lenzen. Die was aanvankelijk heel gering.
Lippershey kwam zelfs - heel tegenintuïtief - op het idee om bovendien een diafragma in zijn telescoop te plaatsen, zodat alleen het centrale deel van de lens werd gebruikt, met een middellijn van minder dan een centimeter. Alleen zo verkreeg hij een redelijk scherp beeld. Die 'slechte' kijkertjes waren binnen een jaar overal in Europa te koop. Voor de veel betere telescopen zoals Galileo Galilei iets later in Italië maakte, duurde de verspreiding veel langer.'

Zilveren gedenkmunt met Hans Lippershey.

Nederland liep een halve eeuw later toch wel voorop, met de telescopen van Christiaan Huygens?

'Eind vorige eeuw zijn veel oude telescopen voor het eerst zorgvuldig doorgemeten, inclusief de lenzen van Huygens. Die waren best goed - hij ontdekte er in 1655 de Saturnusmaan Titan mee - maar in de jaren zestig van de 17de eeuw kon Huygens de concurrentie met Italiaanse telescoopmakers als Eustachio Divini en vooral Giuseppe Campani niet langer aan. Schrijf dat maar niet op, want dan wordt iedereen kwaad. Met lenzen van Campani werden in Parijs belangrijke ontdekkingen gedaan: nieuwe planeetmanen en details in de ringen van Saturnus.'

Telescoopbouwers vereeuwigd

Op voordracht van de Koninklijke Nederlandse Vereniging van Weer- en Sterrenkunde heeft de Internationale Astronomische Unie onlangs twee van de vijf planeten van de ster 55 Cancri 'Lippershey' en 'Janssen' genoemd, naar de eerste Nederlandse telescoopbouwers. De ster zelf kreeg de naam Copernicus, naar een beroemde 16de-eeuwse Poolse astronoom.

En toen kwam Isaac Newton met het revolutionaire idee om licht te bundelen met behulp van een gebogen spiegel in plaats van een lens.

'Dat was ook niet nieuw. Er werd in de 16de eeuw al nagedacht over spiegeltelescopen. In de papieren van Galilei vind je tekeningen van grote metalen spiegels; die werden indertijd door Giovanni Magini in Bologna ook gemaakt. Het probleem was alleen dat de kwaliteit onvoldoende was. Bij een spiegel moet het oppervlak veel nauwkeuriger geslepen worden dan bij een lens. De techniek om glas te verzilveren of te veraluminiseren bestond nog niet; je moest het metaal voortdurend opnieuw polijsten - het was een heel gedoe. De vroege geschiedenis van de telescoop was een voortdurend proces van vallen en opstaan.'

En vanaf wanneer waren de telescopen dan echt goed genoeg?

'Voor een astronoom is een telescoop nooit goed genoeg. De ontwikkeling gaat alsmaar door. Computertechnieken maken wel veel meer mogelijk, zoals kolossale spiegels die uit talloze kleine zeshoekige segmenten bestaan.

Of we het verhaal van de uitvinding van de telescoop ooit volledig zullen achterhalen, weet ik niet. Daarvoor zijn waarschijnlijk nieuwe vragen en nieuwe bronnen nodig. Ik ben inmiddels 75; ik laat het over aan een volgende generatie historici.'

Nieuw! Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden