REKENENAAN KUNST

Een sterrenkundige rekende uit wanneer Vermeer het licht zag, maar kan dat wel?

Johannes Vermeer: Gezicht op Delft, circa 1660-1661. Beeld Mauritshuis Den Haag

Wanneer zag Vermeer die ene streep zonlicht op de Nieuwe Kerk die hij vastlegde in zijn Gezicht op Delft? Een Amerikaanse sterrenkundige rekende het uit. Maar kan astronomie de kunstgeschiedenis helpen?

Op woensdagochtend 3 september 1659 raakt Johannes Vermeer, 27 jaar oud, betoverd door zijn geboorteplaats Delft. Vanuit het raam op de eerste verdieping van de herberg waar hij tijdelijk woont, ziet hij het gouden zonlicht spelen over de daken van de verstilde stad. Even, slechts een paar minuten lang, is er één smalle, verticale streep licht te zien op de ranke toren van de Nieuwe Kerk. De klok boven de Schiedamse Poort wijst 8 uur aan. Dit bijzondere moment moet hij vast zien te houden. In de maanden daarna schildert Vermeer het beroemdste stadsgezicht uit de 17de eeuw: Gezicht op Delft.

Zo moet het zijn gegaan, volgens Donald Olson, gepensioneerd astronoom van de Texas State University in San Antonio. Voorjaar, najaar, ochtend, middag, vóór of na 1660 – alle opties zijn al eens langs gekomen in kunsthistorische kringen, maar Olson weet het nu zeker. Samen met zijn collega Russell Doescher en gewapend met allerhande meetapparatuur toog hij vorig najaar naar Delft. In het septembernummer van het Amerikaanse maandblad Sky & Telescope publiceert hij zijn conclusies: alleen op die datum en op dat tijdstip zag Delft er precies zo uit als op Vermeers schilderij.

Interpretatie

‘Leuk, interessant en spannend’, reageert Lea van der Vinde van het Mauritshuis in Den Haag, waar het doek sinds 1822 hangt. De conservator is gefascineerd door Gezicht op Delft. Op 26 september opent haar nieuwe expositie Alleen met Vermeer, waar je als bezoeker tien minuten lang helemaal in je eentje met het schilderij kunt doorbrengen. ‘Het lijkt licht te geven’, zegt ze. ‘De stilte, het weerspiegelende water, de wolkenlucht – je wordt er compleet in gezogen.’ Maar als natuurwetenschappers het bijna als een foto gaan beschouwen, gaat het mis, aldus Van der Vinde. ‘Het is gemaakt door een kunstenaar; het is een artistieke interpretatie van de werkelijkheid.’

Olson heeft in de afgelopen jaren vaker beroemde historische gebeurtenissen, foto’s en schilderijen gedateerd met behulp van astronomische kennis. Foto’s van Ansel Adams. Schilderijen van Vincent van Gogh en Claude Monet. De slag bij Marathon. Hij bestudeert de stand van de hemellichamen, informatie over eb en vloed, de lichtval – allemaal zaken waar kunsthistorici en geschiedschrijvers meestal geen kaas van hebben gegeten. ‘Na een lezing vroeg iemand of ik die technieken ook zou kunnen toepassen op Gezicht op Delft’, zegt hij. ‘Het was een mooi excuus om een bezoek te brengen aan Nederland.’

Veel geluk hadden Olson en Doescher niet. Van de anderhalve week die ze in Delft doorbrachten, regende het negen dagen pijpestelen. Via via was Olson in contact gekomen met Hans Mooij, emeritus hoogleraar nanowetenschappen aan de TU Delft, die op de negende verdieping van een appartementencomplex woont, vrijwel exact op de plaats waar Vermeers herberg stond. ‘Ze zijn hier geregeld binnen geweest om op te drogen’, zegt Mooij. ‘En natuurlijk om van het uitzicht over de stad te genieten.’

Documentaire 

Twee jaar eerder, in de zomer van 2017, had Mooij al eens een andere door Vermeer geobsedeerde Texaanse nerd over de vloer gehad. Dat was computergraphics-expert en uitvinder Tim Jenison, oprichter van NewTek, een bedrijf dat zich specialiseert in videoproductie en special effects. In zijn bekroonde documentaire Tim’s Vermeer uit 2013 ontvouwt Jenison zijn theorie dat Vermeer gebruik maakte van een camera obscura, waarmee hij bestaande taferelen projecteerde in een donkere ruimte, om ze vervolgens heel secuur met penseel en olieverf vast te leggen.

Via Antoni van Leeuwenhoek (de Delftse uitvinder van de microscoop, die volgens sommigen poseerde voor de schilderijen De astronoom en De geograaf), was Vermeer vermoedelijk vertrouwd met optische instrumenten, en over de vraag of hij een camera obscura gebruikte wordt al lange tijd gedebatteerd. Jenison gaat een stap verder: door gebruik van een vernuftige spiegelopstelling zou de schilder in staat zijn geweest om elk tafereel extreem natuurgetrouw te kopiëren. ‘Het klopt allemaal zó perfect, dat kan gewoon niet zonder optische hulpmiddelen’, zegt hij.

Om aan te tonen dat zijn methode werkt, produceerde Jenison in 2017 in vijf maanden tijd een hedendaagse versie van Gezicht op Delft, vanuit een container op het grasveldje voor de woning van Mooij. Een reproductie van dat schilderij hangt sinds dit voorjaar bij Mooij in de hal. ‘Ik werk nu aan een nieuwe documentaire,’ zegt Jenison. ‘Daarin komt ook het werk van Caravaggio en Velazquez aan bod. Het is een compleet uit de hand gelopen hobby.’

Mooij was degene die Jenison met Olson in contact bracht. ‘Tim is co-auteur van ons artikel’, zegt Olson. ‘Hij heeft ons enorm geholpen met bronnenonderzoek en documentatie.’ Maar de twee benaderen het werk van Vermeer wel verschillend. ‘Of de methode-Jenison echt door Vermeer is gebruikt, daar doe ik geen uitspraak over’, aldus Olson. En Jenison vindt Olsons datering interessant, ‘maar je kunt Gezicht op Delft onmogelijk beschouwen als momentopname’.

De Nieuwe Kerk in Delft in de zon, bij Vermeer en anno 2020.

En toch: die smalle, verticale streep zonlicht op de Nieuwe Kerk, die is echt alléén te zien als de zon precies in het oostzuidoosten staat, rekent Olson voor. En de klok op de Schiedamse poort (met één wijzer, zoals in die tijd gebruikelijk was) staat echt op 8 uur. Die combinatie – tijdstip en invalshoek van het zonlicht – komt alleen op 6 april en 3 september voor. April valt af, want de bomen in Delft staan vol in blad. En het jaartal dan? Archiefonderzoek wijst uit dat er in 1660 een carillon in de toren werd geplaatst, en dat is op Vermeers schilderij niet zichtbaar. Dus kom je uit op 1659, of heel misschien een jaar eerder.

De klok op de Schiedamse poort (met één wijzer, zoals toen gebruikelijk was).

Onafhankelijk kunsthistoricus en Vermeer-kenner (en eigenaar van het bedrijf Private Art Tours) Kees Kaldenbach moet er niets van hebben. Volgens Kaldenbach, die verder geen commentaar wil leveren, toont Gezicht op Delft de situatie in het late voorjaar: eind mei. Dat leidt hij af uit het feit dat er haringschepen te zien zijn, die klaargemaakt worden voor de start van de haringvangst op 1 juni. ‘Ik verwerp dan ook hun tekst,’ mailt hij kortaf. ‘Feiten zijn feiten.’

Volgens eerdere publicaties van Kaldenbach heeft Vermeer de toren van de Nieuwe Kerk trouwens twee maal te breed geschilderd – een conclusie die door veel andere publicaties klakkeloos wordt overgenomen. Olson toont onomstotelijk aan dat daar niets van klopt – alle verhoudingen zijn perfect natuurgetrouw –, maar daar reageert Kaldenbach niet op.

Aangevallen

Jenison herkent die houding wel. ‘Kunsthistorici hebben vaak hun eigen interpretatie en theorie,’ zegt hij. ‘Als een buitenstaander daar opeens een streep door haalt, voel je je natuurlijk aangevallen.’ Zo heeft zijn eerste documentaire al geleid tot een reactie vanuit de kunstwereld, getiteld Tim’s Not Vermeer.

Mauritshuis-conservator Lea van der Vinde is minder categorisch afwijzend. ‘We werken veel samen met bijvoorbeeld kostuumhistorici en biologen. Ik ben er een groot voorstander van met andere disciplines in gesprek te gaan. Ook een kunsthistoricus kan dingen soms verkeerd interpreteren.’ Maar dat Gezicht op Delft één specifiek moment weergeeft, wil er bij haar niet in. En ook de cameraobscuratheorie vindt ze speculatief. ‘Er is vooralsnog geen enkel direct bewijs voor’, zegt ze. ‘Dan moet je dus concluderen dat je er geen uitspraak over kunt doen.’

Wie in deze coronatijd een entreebewijs voor het Mauritshuis koopt voor het eerste tijdslot op de dag, en meteen doorloopt naar zaal 15 op de tweede verdieping, heeft Gezicht op Delft ook voor zich alleen, net als komend najaar op de nieuwe expositie. Het is een groot en fascinerend schilderij; veel imposanter dan op de meeste reproducties. En die streep zonlicht? Het kan bijna niet anders of Vermeer moet die ooit hebben zien oplichten – zoiets verzin je niet. Toch?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden