De week in wetenschapTonie Mudde

Een slagveld vol gesneuvelde stokpaardjes, ook dát is wetenschap

Aan het begin van de pandemie was het coronavirus een grote onbekende. Inmiddels is de wetenschap al een stuk verder – tijd voor de nieuwste inzichten over veelgestelde vragen.

‘Waarom is de lucht blauw?’ Toen ik in een ver verleden bij het populairwetenschappelijk tijdschrift Quest werkte, was dit zo’n beetje de meest gestelde lezersvraag. Die behandelden we een keer, maar niet elke lezer kreeg dat mee uiteraard, dus bleef de vraag regelmatig in onze mailboxen landen.

De redactie ondertussen was allang weer op nieuwe lezersvragen gedoken. Waarom een kip bij elke stap met z’n kop knikt bijvoorbeeld. Waarom er geen vierkante planeten bestaan. Of – mijn persoonlijke favoriet – waarom kamikazepiloten een helm droegen.

Op de wetenschapsredactie van de Volkskrant stroomden ook altijd al intrigerende lezersvragen binnen, maar sinds begin dit jaar is die stroom een tsunami geworden. Een tsunami bovendien met vrijwel alleen maar vragen over één thema: het coronavirus. Niet zo gek ook, het is een nieuwe, mysterieuze vijand die onze manier van leven op alle fronten bedreigt.

Tijdens de eerste golf in maart begonnen we een dagelijkse vragenrubriek. Populaire vragen destijds: wat zijn de belangrijkste besmettingsroutes? Hoeveel meer risico loop ik vanwege mijn leeftijd/ overgewicht/ roken/ enzovoorts? Is het waar dat [vul hier een spraakmakend internetgerucht in]?

Het antwoord op de vraag ‘waarom is de lucht blauw?’ verandert niet. Zonlicht is opgebouwd uit alle kleuren van de regenboog. Blauw licht heeft een relatief korte golflengte, en die wordt door de gasdeeltjes in de dampkring alle kanten op gekaatst. Vergeleken met kleuren met andere golflengtes verstrooit blauw licht het meest en bereikt de aarde daardoor van alle kanten. Gevolg: we zien een blauwe lucht.

De lucht is blauw en de verklaring daarvoor is altijd hetzelfde.Beeld Getty Images/EyeEm

De antwoorden op coronavragen zijn minder in wetenschappelijk beton gegoten, simpelweg omdat het een relatief nieuw virus is en onderzoekers aan de lopende band nieuwe ontdekkingen doen. Leek het virus in het begin nog vooral een longziekte te veroorzaken, inmiddels is duidelijk dat het op veel meer plekken in het lichaam tekeer kan gaan. Bloedstolsels zijn een berucht probleem bij zwaar getroffen patiënten, reden waarom artsen nu soms antistollingsmiddelen geven.

De Volkskrant publiceert vandaag een artikel vol veelgestelde coronavragen, met de nieuwste wetenschappelijke inzichten. Wetenschapsredacteuren Ellen de Visser en Maarten Keulemans bieden behalve antwoorden ook een prachtig inkijkje in hoe wetenschap werkt. Een bekend motto onder wetenschappers luidt ‘één studie is geen studie’. Vaak zijn er meerdere studies nodig – bijvoorbeeld proefdieronderzoek, labstudies én veldonderzoek – en klikken dan pas de puzzelstukjes aan elkaar en ontstaat er een zinnig beeld.

Onvermijdelijk vallen er soms ook studies door de mand. We vroegen ons bij de wetenschapsredactie af wat er toch is gebeurd met een aantal spectaculaire coronaclaims die de wereldpers haalden, maar waar daarna weinig meer van is vernomen. Zo publiceerden wetenschappers in september een studie die suggereert dat rokers beter beschermd zijn tegen het coronavirus. Een neuroloog ging een stapje verder: nicotinepleisters zouden helpen tegen corona, inclusief een indrukwekkend klinkende verklaring over nicotine die receptoren bezet  houden waar virusdeeltjes vervolgens niet meer kunnen hechten. Nooit meer iets van gehoord – omdat er niets van klopt.

Vooral die categorie – ‘Whatever happened to?’ – blijkt vaak een methodologisch slagveld, vol gesneuvelde stokpaardjes en onnavolgbare U-bochten.

Vanuit journalistiek oogpunt overigens reuze-interessant, want ook dát is wetenschap.

Lees ook: de meest gestelde vragen over het coronavirus
Driekwart jaar geleden hoorde de wereld voor het eerst van ‘hét coronavirus’. Wat weten we inmiddels van de grillen en nukken van het virus, en wat nog niet? De prangendste vragen op een rij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden