Een nieuwe generatie dieetpillen: werken ze nu echt?

Steeds meer Nederlanders met obesitas

Met een immer uitdijende bevolking - de helft van de Nederlanders is te zwaar - zou een dieetpil die écht werkt welkom zijn. Een nieuwe generatie afslankpillen is in aantocht. Zal het dit keer dan echt?

Foto Getty Images

'Met één Nuratrim dieetpil verbrandt u evenveel calorieën als met 40 minuten joggen!' Het zijn verleidelijke slogans, waarmee fabrikanten hun dieetpillen in de markt zetten. Maar een blik op internetfora waar klanten ervaringen uitwisselen, schetst een minder rooskleurig beeld. 'Na 3 weken nog geen gram afgevallen! Dit is weer pure geldverspilling, ben erg teleurgesteld en kwaad', aldus Mik. 'Bijna 100 euro betaald. 3 dagen misselijk en diarree. Logisch dat je er van afvalt', laat Rutrecht weten.

Ook experts zijn niet enthousiast over de huidige generatie afslankpillen. Zo meldt het Voedingscentrum dat van geen van de dieetpillen de werking is aangetoond. Sommige zouden zelfs schadelijk zijn. Frans Kok, hoogleraar voeding en gezondheid aan Wageningen UR, wijst erop dat om die reden zelfs middelen van de markt zijn gehaald. 'Gebruikers van het inmiddels verboden Rimonabant kregen zelfmoordneigingen en depressies.'

Markt

Dat er een markt is voor een effectieve afslankpil, daar zijn alle experts het wel over eens. Alleen al in Nederland is bijna de helft van de bevolking te zwaar, zo meldt Nationaal Kompas Volksgezondheid. Diëten werken vaak maar tijdelijk. Zo schreven onderzoekers van Penn State College of Medicine in Nature dat zeven op de tien te zware Amerikanen er niet in slagen op de lange termijn 10 procent of meer van hun gewicht kwijt te raken. Voor al die mensen zou een pil uitkomst kunnen bieden. 'Maar dan moet-ie wel werken, ook op de lange termijn', zegt Kok. 'Dus geen vervelende bijwerkingen en niet dat je na een half jaar weer terug bent bij af.'

Begin dit jaar kwamen Amerikaanse wetenschappers van het Salk Institute for Biological Studies met een pil die die ambitie in elk geval bij proefdieren lijkt waar te maken: Fexaramine. Het idee van 'Fex': laat het lichaam denken dat het net een vol bord eten naar binnen heeft gewerkt.

Foto Anke Knapper

Elke keer als we beginnen met eten, zet ons lichaam een eiwit aan dat galzuren in stelling brengt om vetten te verbranden. Door die verbranding maakt het lichaam ruimte voor het eten dat naar beneden komt. De pil van de Amerikaanse onderzoekers neemt zélf de vrijheid om dit eiwit in te schakelen, zonder dat je er een vol bord naar binnen voor hoeft te werken.

Bij muizen boekten de onderzoekers al successen. Zestien jonge huismuizen zaten veertien weken lang op een high-fat diet. Via een oraal ingebracht slangetje kwamen de muizen aan tot ze ongeveer 40 gram wogen; een behoorlijk gewicht voor een klein knaagdier. Na die veertien weken kreeg de helft van de groep het obesitasmedicijn Fex toegediend, opgelost in maïsolie. De andere helft moest het met alleen die maïsolie doen, en diende zo als controlegroep. Ondertussen ging het high-fat diet gewoon door.

Bruin vet

Wat bleek? Waar de controlemuizen in vijf weken 10 gram aankwamen, bleven de met Fex gevoerde muizen op hetzelfde gewicht, ondanks al het vet dat elke dag in hun maagjes werd gepompt.

Farmaceutische bedrijven probeerden al eerder rijk te worden van de receptor waar Fex op ingrijpt, maar hun stoffen werden snel opgenomen in de bloedbaan en zo door het hele lichaam getransporteerd. Zo werd het eiwit actief op plaatsen waar dat niet gewenst is, zoals de nieren, bijnieren en lever. Diarree, hoofdpijn, verhoogde bloeddruk en zelfs hart- en vaatziekten waren daarvan het gevolg. Fex wordt echter niet opgenomen in het bloed en werkt alleen in het darmkanaal. Het risico op bijwerkingen is daardoor kleiner, al volgt de proef op de som pas volgend jaar bij de eerste proeven met mensen.

Dan zal ook blijken of Fex bij mensen de vorming van 'bruin vet' kan stimuleren, een type vet dat steeds meer aandacht krijgt van onderzoekers. Hoewel vet aanmaken vreemd klinkt in de strijd tegen de kilo's, is deze bruine soort van een ander kaliber dan het normale 'witte vet' dat om onze buik hangt. Bruin vet zet overtollige massa om in warmte; gunstig dus voor iemand die wil afslanken.

Een reeds bestaand medicijn stimuleert dat bruine vet mogelijk al, schreven Amerikaanse onderzoekers dit jaar in Cell Metabolism. Wetenschappers van het National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases gebruikten Mirabegron. Dit middel is oorspronkelijk bedoeld tegen een overactieve blaas, maar prikkelt ook de receptoren van het bruine vet. Bij een eerste kleinschalig afslankexperiment met Mirabegron bleek dat proefpersonen zo'n 200 calorieën per dag meer gaan verbranden. 'Voor het eerst lijken bijwerkingen gering. Bijna alle andere soortgelijke dieetpillen leiden tot een verhoogde hartslag en bloeddruk', vertelt Wouter van Marken Lichtenbelt. Als hoogleraar Ecologische Energetica en Gezondheid aan de universiteit van Maastricht, en niet verbonden aan de Mirabegron-belofte, ontdekte hij in 2009 als een van de eersten wat de voordelen zijn van de bruine vetvariant. Voor 2009 dacht de wetenschap dat alleen baby's zich warm hielden met dat bruine vet. 'Maar iedereen blijkt het in zich te dragen.'

Foto Anke Knapper

Omgevingstemperatuur

Het gemene is dat dikke mensen minder bruin vet hebben dan slanke mensen; hun lichaam kan daardoor dus slechter kilo's verbranden. Van Marken Lichtenberg werkt niet zelf aan de productie van pillen, maar in diverse labs ondernemen wetenschappers nu pogingen om het bruine vet met een pil aan het werk te zetten. Dat zou een vergelijkbare werking hebben als rillen van de kou. 'Wanneer je in de kou gaat staan komt het bruine vet in actie, en verbrandt het vet dat bijvoorbeeld om je buik zit. Daarom denken wij ook dat omgevingstemperatuur van grote invloed is op iemands lichaamsgewicht', legt Van Marken Lichtenbelt uit. Hij doet zelf vooral onderzoek naar het effect van temperatuurvariatie. 'Nu zijn gebouwen vaak gericht op het leveren van een constante temperatuur. Maar juist afwisseling hierin, dus van een warme naar een koude ruimte lopen, zou goed kunnen zijn voor vetverbranding. Het activeert het bruine vet.'

Toch heeft ook Mirabegron een nadeel als het op de markt zou komen om af te vallen: waarschijnlijk zou je het je hele leven lang moeten slikken voor een blijvend effect. Verderop in de Verenigde Staten - aan Van der Bilt University in Nashville, Tennessee - werkt farmacoloog Sean Davies daarom aan een middel dat, mits het bij mensen zou aanslaan, op de langere termijn werkt.

Anti-obesitas molecuul

Onlangs presenteerde hij de resultaten van zijn muizenexperimenten met een 'anti-obesitas molecuul'. In het water van de dieren vermengden Davies en zijn collega's genetisch versleutelde bacteriën die hongerstillende lipiden aanmaken. Dit zijn dezelfde stofjes die de dunne darm van nature afgeeft om na een maaltijd een seintje aan het lichaam te geven dat we genoeg hebben gegeten.

Acht weken lang kregen de muizen een vetrijk menu voorgeschoteld, gecombineerd met de speciale bacterie in hun water. Resultaat: vergeleken met controlemuizen kwam de testgroep 15 procent minder aan. In een kleine MRI-scanner - formaat printer - bleek dat ook organen zoals de lever er beter aan toe waren. Nadelige bijwerkingen zagen de onderzoekers niet of nauwelijks. Zo lagen de muizen in de testgroep niet lusteloos in een hoekje, maar renden ze minstens zoveel rond als de dieren in de controlegroep.

Foto Anke Knapper

Maar wat nog het meest opviel: toen de muizen weer overschakelden op een normaal dieet zonder de anti-obesitas-moleculen, bleven ze nog wekenlang lichter en slanker dan hun soortgenoten die de bacterie niet hadden geslikt. Kortom, de nieuwe bacteriën hadden zich genesteld in de darmen van de muizen en oefenden zo ook op de langere termijn invloed uit op de stofwisseling. Volgens de Amerikaanse onderzoekers maakt dit de weg vrij naar een afslankmiddel dat je niet continu hoeft te slikken. Al denkt hoofdonderzoeker Davies ook dat de kracht van zijn bacterie tegelijkertijd een potentieel gevaar is. Via de ontlasting zouden anderen besmet kunnen raken met de anti-obesitas-bacteriën en zo hun eetlust verliezen, vreest hij. Voordat proeven op mensen een reële optie worden, willen Davies en collega's daarom eerst de besmettelijkheid van de bacterie flink verminderen.

'Anders zou de bacterie in theorie ook kunnen overslaan op mensen bij wie je de eetlust juist niet wilt remmen', zegt Renger Witkamp, hoogleraar voeding en farmacologie en niet betrokken bij de Amerikaanse muizenstudies. 'Die besmettelijkheid hangt af van de bacterie die je gebruikt om deze verzadigde moleculen in de darm van de mens te laten maken. Bij de bacteriën in probiotica - die zogenaamd gezonde yoghurtjes - is dit bijvoorbeeld geen probleem. Na een paar dagen worden de darmen meestal alweer compleet overwoekerd door onze eigen bacteriën. Daarna ben je ze kwijt.'

Foto .

De nieuwe Amerikaanse afslankbacteriën noemt Witkamp 'een interessante denkrichting, maar niet meer dan dat'. En dat vindt hij ook van de andere afslankinitiatieven. Het verleden wijst namelijk uit dat successen bij laboratoriummuizen lang niet altijd leiden tot een werkend middel voor mensen. En zelfs als proeven met afslankmiddelen op mensen gunstig uitpakken, valt de praktijk in de echte wereld vaak tegen.

Witkamp wijst op bekende farmaceutische trucs om de resultaten van een nieuw middel zo gunstig mogelijk te laten lijken. 'Dan mogen proefpersonen in een laboratorium bijvoorbeeld maar drie maaltijden eten; ontbijt, lunch en avondeten. Zo kan het lijken dat het afslankmiddel goed werkt, terwijl mensen in het echt misschien wel gaan compenseren door tussendoor te snacken.'

Survival of the fattest

Mensen zijn eetmachines, houdt Witkamp zijn studenten regelmatig voor. Op ademen na is eten het belangrijkste en diepst gewortelde evolutionaire mechanisme. 'Vele duizenden jaren lang waren onze voorouders verwikkeld in een soort survival of the fattest. Wie snel en veel kon eten en dit goed kon opslaan in z'n lichaam had een voordeel, want je wist maar nooit wanneer je volgende maal kwam. Als je aan zo'n primitief systeem gaat sleutelen met pillen, dan haal je gegarandeerd een boel overhoop.'

Witkamp heeft ze zien komen en gaan; de afslankpillen die volgens de reclame wonderen beloofden, maar die uiteindelijk ten onder gingen omdat je er amper van afviel, omdat ze nare bijwerkingen hadden, of een combinatie van beiden. 'Neem het middel Alli, dat sinds een aantal jaren zonder recept te koop is. Daar val je wel wat van af, maar het vet dat je darmen niet opnemen verlaat het lichaam aan de achterkant. Als je vet eet kom je niet zo hard aan, maar laat je de hele dag vetwinden.'

Ook al heeft Witkamp farmacologie als expertise op zijn visitekaartje staan, op een effectieve pil om af te vallen zou hij zijn geld niet inzetten. Meer heil ziet hij in het lekker maken van gezonde producten, een van zijn onderzoekslijnen. 'Als haptomaatjes net zo populair zouden zijn als ijsjes, wordt de wereld ook een stuk slanker.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.