Wetenschap Vulkaaneiland

Een nieuw eiland in de Grote Oceaan vol leven (en afval) leert ons misschien ook iets over Mars

De geitenhoefwinde slingert zich over de vlakke delen van het nieuw gevormde vulkaaneiland in het koninkrijk Tonga, de eilandengroep in Polynesië. Beeld Dan Slayback

Als eerste onderzoeker bezocht Dan Slayback (Nasa) een nieuw eiland in de Grote Oceaan dat een paar jaar geleden ontstond uit een vulkaanuitbarsting. Wat hij aantrof, verraste hem. 

Zijn eerste indrukken? De rommel. Een paar jaar nadat het ­eiland door een vulkaanuitbarsting was ontstaan was het al vervuild. Het kratermeer lag vol plastic flessen, drijvers van visnetten en andere troep, ­zoals de deur van een koelkast. ‘Het verbaasde me dat zich in zo’n korte tijd zo veel afval had verzameld’, verzucht Nasa-onderzoeker Dan Slayback. ‘De rotzooi was ­deprimerend.’

Voordat hij het eilandje bezocht, kende Slayback het alleen van satellietbeelden. Hij had het nauwlettend in de gaten gehouden sinds het in 2015 tijdens een uitbarsting van een onderwatervulkaan uit de Grote Oceaan was opgedoken. Vorig najaar ging hij er samen met enkele collega-wetenschappers en studenten aan land. Ze waren de eerste onderzoekers die het eiland aandeden.

De nieuweling ligt zo’n 2.000 kilometer ten noordoosten van Nieuw-Zeeland en maakt deel uit van het koninkrijk Tonga, een eilandengroep in Polynesië. Het vulkaaneiland van ruim 2 vierkante kilometer verscheen als verbinding tussen twee bestaande ­eilandjes: Hunga Tonga en Hunga Ha’apai. Een eigen officiële naam heeft het (nog) niet. Door erosie zou het toch weer snel verdwenen zijn, dachten de autoriteiten van Tonga. Voorlopig wordt het aangeduid met Hunga Tonga-Hunga Ha’apai.

Als je uit de boot stapt, lijkt het alsof je op een zwart zandstrand terechtkomt, vertelt Slayback telefonisch vanuit Maryland. Maar het is geen zand. Het is zwart grind, steengruis. En op sommige plekken zak je centimeters diep in de modder, een lichtgekleurde, plakkerige modder. Het lijkt op drijfzand en bestaat uit kleine deeltjes die door regen van de kraterhelling zijn gespoeld en zich in vlakke delen van het eiland hebben opgehoopt.

Het eiland kort na ontstaan in 2015. Beeld Getty Images

Het landschap is uniek: het frisse groen van het bos op de 150 meter hoge klif van Hunga Tonga contrasteert met de grauwe kegel van de nieuwe vulkaan. Daarin het heldere turquoise van het kratermeer, dat ontstond toen een deel van de vulkaanwand instortte en de krater in verbinding kwam te staan met de oceaan. Later vormde zich een zandheuvel die het meer afsloot van de zee.

Slayback was verrast door het leven dat zich binnen vier jaar op het eiland had gevestigd. De geitenhoefwinde, een plant met stevige stengels en roze bloemen, slingerde over de vlakke delen van het ­eiland. Op de helling groeide een voor hem onbekende plant, waarvan het zaad met vogelpoep moet zijn verspreid. Slayback zag honderden vogels: sternen, die nesten hadden gemaakt in de gleuven van de kraterwand, honingzuigers, genten en zelfs een kerkuil. Ze zijn waarschijnlijk afkomstig van andere eilanden.

Binnen de kortste keren is het eilandje bezaaid geraakt met afval. Beeld Getty Images

Op de satellietfoto’s had hij al gezien dat het ­eiland niet stabiel is en onderhevig aan erosie, door regen en wind. ‘Er verandert van alles. De krater, het land eromheen, alles is dynamisch.’ Om het proces van erosie beter te kunnen volgen met de satelliet ging Slayback op zoek naar referentiepunten voor gps. Met nauwkeurige apparatuur legde hij de precieze locatie vast van enkele kenmerkende plekken. ‘Daarvoor gebruikte ik onder meer een paar rotsblokken bij Hunga Tonga. Ik had ook graag wat oriëntatiepunten op Hunga Ha’apai gehad, maar de klif was te steil om te beklimmen.’ Met de nieuwe meetgegevens gaan Slayback en zijn team werken aan een gedetailleerde 3D-kaart van het eiland, die zelfs de kleinste verzakkingen en verschuivingen zichtbaar moet ­maken.

‘Aanvankelijk dachten we dat het eiland binnen een paar decennia in zee zou verdwijnen’, zegt Slayback. ‘De eerste zes maanden nam het volume van het eiland sterk af. Als die veranderingen in dat tempo zouden doorgaan, zou het eiland in twintig of dertig jaar zijn verdwenen. Maar daarna vertraagde de afname van het volume. De kraterwand bleef overeind, ook toen het eiland vorig jaar werd getroffen door een orkaan. Het eiland houdt het behoorlijk goed uit.’ Zijn team acht een levensduur van honderden jaren niet meer onmogelijk.

Dan Slayback van Nasa

Om een beter idee te krijgen van de houdbaarheid van het eiland gingen Slayback en zijn collega’s op zoek naar een hard materiaal (palagoniet) dat kan ontstaan als vulkaanas in contact komt met zeewater. ‘Als dat materiaal zich heeft gevormd onder de vulkaankegel zal het eiland een veel langere levensduur hebben. Dat spul is als beton. Het eiland is dan bestand tegen de oceaan. We vonden kleine stukjes die eruitzien als palagoniet, maar in het lab is nog niet ­bevestigd dat het dat ook is.’

Slayback hoopt dat het eiland ons ook iets leert over vulkanische verschijnselen op Mars. ‘Op die planeet zijn honderden kraters waargenomen die er ­ongeveer uitzien als die op het eiland. Het gaat mogelijk om vulkanen die soortgelijke patronen van erosie laten zien. Dat kan erop wijzen dat Mars vergelijkbare geologische processen heeft gekend en dat er ooit stilstaand water is geweest. Voor beide is al veel bewijs – dit kan een zinvolle aanvulling zijn.’

Slayback en gezelschap waren drie dagen op het ­eiland. Ze sliepen aan boord van een schip dat bij het eiland voor anker lag. Ze hopen er dit najaar terug te keren. Hun eerste bezoek leverde tal van rots- en bodemmonsters op die inmiddels in het lab worden geanalyseerd. En tien volle zakken afval.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden