ReportageAstronomie

Een monstertelescoop op de heilige berg in Hawaii? Hoe wetenschap stuit op de lokale bevolking

Een kia‘i, een beschermer, maakt met zijn bord bij de Mauna Kea duidelijk waar het conflict om draait.Beeld Cody Fay

De Mauna Kea in Hawaii is een van de beste plaatsen om het heelal te bestuderen. Dus willen de VS er een monstertelescoop bouwen. Dat stuit op fel verzet van de lokale bevolking: dit is hun heilige berg. Ook elders in de wereld worden westerse wetenschappers door oorspronkelijke bewoners beticht van neokolonialistische praktijken. 

Kauila Keali‘ikanaka‘ole trommelt alsof zijn leven ervan afhangt. De jonge Hawaiiaan, met ontbloot bovenlijf ondanks de kou op 2.000 meter hoogte, kondigt de ene na de andere mele hula aan – traditionele combinaties van zang en dans waaraan tientallen mensen deelnemen. Een meisje op blote voeten, een oude hippie met een lange witte baard, ehbo’ers in fluorescerende uniformen, twee bejaarde dames in lange gewaden. Er wordt geschreeuwd en geklapt. Allemaal hebben ze hun blik gericht op het noorden, waar de nog eens tweemaal zo hoge vulkaantop Mauna Kea uitsteekt, de hoogste berg in de Stille Oceaan. ‘Waarom zijn we hier?’, roept Keali‘ikanaka‘ole. ‘De mauna!’, antwoorden de kia‘i, de beschermers, zoals ze zichzelf noemen, in koor.

De oorspronkelijke bewoners van Hawaii zijn het zat. In 1893 werd hun vredelievende koningin Lili‘uokalani onttroond; vijf jaar later was de eilandengroep ingelijfd als Amerikaans territorium. De kānaka ‘ōiwi, zoals zij heten, zijn decennialang onderdrukt: hun land werd onteigend, hun als obsceen ervaren hula-dans verboden, hun taal verbannen uit het openbare leven. En boven op hun heilige berg bouwden de Amerikanen het grootste astronomische observatorium ter wereld. Maar nu is het mooi geweest. De bouw van een toekomstige monstertelescoop, met een 30 meter groot oog, moet koste wat het kost worden voorkomen. Met drie ceremonies per dag onderstrepen de kia‘i op Big Island hun vreedzame protest.

De kanaka ‘oiwi, de oorspronkelijke inwoners van Hawaii, voeren vreedzame actie met drie ceremonies per dag met zang en dans. Beeld Cody Fay

Het is niet voor het eerst – en ongetwijfeld niet voor het laatst – dat de lokale bevolking in opstand komt tegen grote onderzoeksprojecten van westerse wetenschappers in hun land of streek. Er bestaat tegenwoordig (geheel terecht) weinig begrip meer voor het feit dat Europese archeologen in de vorige eeuw het Midden-Oosten en Centraal-Afrika hebben leeggeroofd, maar ook anno 2020 klinkt nog keer op keer het verwijt dat westerse wetenschappers respectloos omgaan met de belangen en tradities van de oorspronkelijke bewoners van het land waarin zij hun onderzoek verrichten.

Gezien de grote belangen die er in Hawaii op het spel staan, is het begrijpelijk dat de American Astronomical Society samen met het Thirty Meter Telescope International Observatory een charmeoffensief is begonnen. Vandaar dat de activisten zijn uitgenodigd om presentaties te verzorgen op het grote sterrenkundecongres dat begin januari gehouden werd in Honolulu, twee eilanden verderop. De sterrenkundige gemeenschap heeft echt wel respect voor de oorspronkelijke cultuur van de archipel, luidt de boodschap. Het observatorium is bovendien goed voor de economie. En vooruit: als de Thirty Meter Telescope (TMT) gebouwd wordt, zullen er vijf kleinere telescopen worden ontmanteld. Goede bedoelingen allemaal, maar het lijkt too little, too late.

Witte berg

Eind jaren zestig was niemand bezig met de belangen van de oorspronkelijke bewoners. De Nederlands-Amerikaanse astronoom Gerard Kuiper zag het potentieel van de 4.200 meter hoge Mauna Kea (‘witte berg’) als locatie voor een grote sterrenwacht. Twee jaar later werd de eerste telescoop al in gebruik genomen. Daarna groeide het observatorium als kool, vooral dankzij een welwillende lokale overheid – Hawaii is sinds 1959 de vijftigste staat van de VS – die een oogje toekneep bij wettelijke procedures. Inmiddels staan er ruim een dozijn kijkers op de vulkaantop, waaronder de twee Keck-telescopen met spiegels van 10 meter in diameter, de Gemini North-telescoop van 8 meter en de even grote Japanse Subaru-telescoop.

Veel heldere nachten, een schone en stabiele lucht, vrijwel geen storend licht – Mauna Kea is een van de beste plaatsen op aarde om het heelal te bestuderen. Niet zo gek dus dat hier ook de bouw werd gepland van het nieuwe paradepaardje van de Amerikaanse astronomie: een monstertelescoop van 1,4 miljard dollar, met een 30 meter grote spiegel, samengesteld uit 576 zeshoekige elementen. Groot genoeg om de verste uithoeken van het universum mee te bestuderen en hopelijk een geduchte concurrent van de – nog een slag grotere – Extremely Large Telescope van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO), die in aanbouw is in Noord-Chili.

Tot nu toe zit het niet mee. ‘De TMT is voor de oorspronkelijke bewoners van Hawaii het symbool geworden van de Amerikaanse repressie’, aldus Dan Meisenzahl, woordvoerder van de Universiteit van Hawaii,  die de 4.450 hectare grote bergtop beheert. De afgelopen jaren zijn er rechtszaken aangespannen, onder andere omdat de deelstaatregering gesjoemeld zou hebben met het verlenen van vergunningen. ‘De actievoerders proberen werkelijk op alle mogelijke manieren een spaak in het wiel te steken’, verzucht Meisenzahl. Pas najaar 2018, na nieuwe langdurige aanvraag- en inspraakrondes, oordeelde het Hawaiiaanse Hooggerechtshof dat aan alle voorwaarden was voldaan en dat de bouw van de reuzentelescoop van start kon gaan. Wat natuurlijk opnieuw kwaad bloed zette bij de kia‘i.

Tempel bovenop Mauna Kea, met op de achtergrond de telescopen van het huidige observatorium. Beeld ullstein bild via Getty Images

Het hielp ook niet dat de Amerikaanse astrofysicus Alex Filippenko in 2015 in een (later verwijderde) tweet gewag had gemaakt van ‘een horde Hawaiianen’ die het TMT-project probeerde te frustreren. Typisch staaltje van neokoloniale framing, luidde het verwijt. Sterrenkundigen winden zich dan weer op over de grote hoeveelheid desinformatie en nepnieuws die sommige actievoerders verspreiden op sociale media. Meisenzahl: ‘We proberen dat allemaal nauwgezet te bestrijden en te weerleggen, maar zo’n genuanceerde reactie wordt natuurlijk door niemand gelezen.’

Niet dat iedereen in Hawaii tegen de komst van de nieuwe telescoop is. Voor het Hawaii Convention Center in Honolulu werd tijdens het sterrenkundecongres ook gedemonstreerd door de actiegroep Imua TMT (‘voorwaarts TMT’). ‘De beschermers hebben een rechtszaak gevoerd en die hebben ze verloren. Daar moeten ze zich nu maar bij neerleggen’, aldus oprichtster (en zelf oorspronkelijke bewoner) Malia Martin, die twintig jaar werkzaam is geweest in de toeristenindustrie. ‘Die opvatting wordt me niet in dank afgenomen; ik krijg veel intimiderende haatmail.’

Beeld Cody Fay

Van opgeven was bij de kia‘i al nooit echt sprake. Op 7 oktober 2014 werd de ceremonie bij het begin van de bouw van de TMT ruw verstoord door de jonge actievoerder Lanakila Mangauil. In traditionele kledij – lendendoek, mantel, kettingen – en in niet mis te verstane woorden kwam hij de verbouwereerde hoogwaardigheidsbekleders uitleggen waarom ze niets te zoeken hadden op de heilige mauna. Een half jaar later blokkeerden de beschermers de weg naar de bergtop, zodat het transport van bouwmaterialen stil kwam te liggen. Ruim dertig mensen werden gearresteerd; een nieuwe gang naar de rechtszaal volgde eind 2015.

Tentenkamp

Dat het Hooggerechtshof in 2018 uiteindelijk groen licht gaf voor de bouw, veranderde niets aan de strijdlust. Afgelopen zomer zouden de transporten worden hervat, maar jonge actievoerders ketenden zich vast aan veeroosters in de weg en bejaarde kūpuna – grootouders die in hoog aanzien staan in de Hawaiiaanse cultuur – namen op 17 juli plaats op de onverharde Mauna Kea Access Road om de ronkende vrachtwagens de weg te versperren. Er kwam een enorme politiemacht op de been, de National Guard werd ingeschakeld, en enkele tientallen ouderen werden gearresteerd, wat een paar dagen later weer tot een massademonstratie in Honolulu leidde.

David Ige, de gouverneur van Hawaii, besloot daarop de bergweg af te sluiten voor alle verkeer, uitgezonderd de astronomen en technici van de sterrenwacht. Reden voor de kia‘i om een provisorisch tentenkamp op te slaan aan de 2.000 meter hoge ‘voet’ van de vulkaan, bij mijlpaal 28 langs de Saddle Road, die tussen Mauna Kea en de naburige Mauna Loa (‘lange berg’) kronkelt. Dat kamp is uitgegroeid tot een klein dorp, compleet met keukens, winkels, een schooltje en een medische post. En dus ook met drie ceremoniële bijeenkomsten per etmaal, met muziek, zang en dans. Allemaal voor de mauna.

Twee dagen na het astronomiecongres in Honolulu is het op Big Island beestenweer. Slagregens kletteren op de zwarte lavavlakten aan weerszijden van de Saddle Road. Het zicht is af en toe niet meer dan 10 meter en de top van Mauna Kea, waarop je normaal gesproken de witte telescoopkoepels ziet glinsteren, is gehuld in wolken en sneeuwbuien. Het tentenkamp ligt er naargeestig bij. Flapperend nylon, doorweekt zeildoek, grote plassen water. Hier en daar wappert de Hawaiiaanse vlag ondersteboven, zoals bij protestacties tegen de overheid gebruikelijk is.

De ceremonies van de actievoerders worden gehouden bij het tentenkamp dat zij hebben opgeslagen aan de 2.00 hoge ‘voet’ van de vulkaan. Het kamp is uitgegroeid tot een dorp.Beeld Cody Fay

In de grote centrale tent, onder een terrasverwarmer, doet Noe Noe Wong-Wilson (68) haar verhaal, op een gammel stoeltje, en achter een mok slappe Amerikaanse koffie. Een rustige, wijze vrouw met lang grijs haar en een gelaten blik. Noe Noe (spreek uit als Noë Noë; haar naam betekent ‘zeer mistig’) was een van de kūpuna die afgelopen zomer werden gearresteerd en is een belangrijk gezicht van de protestbeweging. Om twaalf uur onderbreekt ze het interview voor drie kwartier: in de naastgelegen open tent begint de middagceremonie, waar ze zingt en trommelt samen met haar hula-lerares Pualani Kamaheli, die inmiddels ver in de 80 is.

Protesteren doet Wong-Wilson al tientallen jaren, tegen elke vorm van neokolonialisme. De jaren zeventig en tachtig typeert ze als de renaissance van de Hawaiiaanse cultuur: de eigen taal kreeg weer aanzien; er werd met succes actie gevoerd tegen de bomtesten van het Amerikaanse leger op het kleine onbewoonde vulkaaneiland Kahoʻolawe, en in het verlengde daarvan vroegen de kānaka ‘ōiwi zich af wat die astronomen eigenlijk bezielde om hun heilige berg in beslag te nemen. ‘Door de weg af te sluiten heeft de overheid ons van de mauna geweerd,’ zegt Wong-Wilson, ‘maar de sterrenkundigen zijn natuurlijk de echte binnendringers.’

In sommige eeuwenoude liederen wordt Mauna Kea beschreven als de navel van Hawaii (de oorspronkelijke naam van Big Island) – het eiland dat geboren werd uit een ontmoeting van hemelvader Wākea en aardemoeder Papahānaumoku. ‘Mensen hebben er eigenlijk niets te zoeken’, aldus Wong-Wilson, ‘de bergtop is het domein van de goden.’ Het is een opvatting die lang niet door iedereen wordt gedeeld. ‘Voor de een is de berg een heilige plaats, voor de ander een spirituele ontmoetingsplek met voorouders, voor een derde gewoon een inspiratiebron. En voor anderen een fantastische plek om wetenschap te bedrijven,’ zegt Greg Chun, die de Universiteit van Hawaii adviseert over Mauna Kea. ‘Onze gemeenschap is diep verdeeld.’

‘Mensen hebben er eigenlijk niets te zoeken, de bergtop is het domein van de goden.’ Beeld Cody Fay

Aloha

Een hypergevoelig onderwerp, beaamt Gordon Squyres, vicevoorzitter van het TMT-observatorium. ‘Vroeger kon je op een feestje beter niet vertellen dat je astronoom was, omdat je dan twee uur lang vragen over de oerknal en zwarte gaten moest beantwoorden. Tegenwoordig is er een heel andere reden dat je het maar liever verzwijgt.’ Buitengewoon triest, vindt Rich Matsuda, die al twintig jaar voor de twee Keck-telescopen werkt. ‘We wonen op hetzelfde eiland, we winkelen in dezelfde supermarkt, we tanken bij hetzelfde benzinestation, we picknicken op hetzelfde strand’, zegt hij. ‘Het is tijd voor de terugkeer van aloha’ – het Hawaiiaanse woord voor liefde, vrede en mededogen.

Ondertussen hebben de astronomen wel door dat ze daar een beetje laat mee zijn. ‘We hadden meer lokale werknemers moeten inhuren en in een eerder stadium meer aandacht aan educatie moeten besteden,’ geeft Keck-directeur Hilton Lewis toe. ‘We hadden meer moeten vrágen’, zegt Jessica Dempsey, adjunct-directeur van het East Asian Observatory. ‘In een goede, wederzijds respectvolle relatie moet je ook willen weten wat de wensen en de behoeften van de ander zijn.’ Inmiddels zijn op Big Island vriendschappen en familiebanden verscheurd door de Mauna Kea-kwestie en is het de vraag of het nog goed komt.

Dat voor elke telescoop tot nu toe slechts een symbolisch bedrag van 1 dollar per jaar wordt betaald voor gebruik van de grond, ligt ook gevoelig. ‘Ronduit beledigend’, vindt Wong-Wilson. ‘Daar zitten ze boven op onze berg, en werpen ons een paar kwartjes toe.’ Via salarissen en ondersteunende diensten draagt de sterrenwacht naar schatting weliswaar zo’n 80 miljoen dollar per jaar bij aan de lokale economie, maar dat geld komt volgens critici niet of nauwelijks ten goede aan de oorspronkelijke bewoners. Overigens gaat de Thirty Meter Telescope – als die er ooit komt – een veel groter leasebedrag betalen: uiteindelijk 1 miljoen dollar per jaar.

Beeld Cody Fay

In de lobby van het congresgebouw staat actievoerder Lanakila Mangauil belangstellenden en journalisten te woord – dit keer niet in lendendoek en mantel, maar in spijkerbroek en T-shirt, met de opdruk ‘Protector of Mauna Kea’. ‘We hebben niets tegen wetenschap, en al helemaal niets tegen sterrenkunde’, legt hij uit. ‘Onze voorouders navigeerden op de sterren en ik ben gek op alles wat met astronomie te maken heeft. Maar de ongebreidelde groei van het observatorium moet echt stoppen. TMT staat bij ons voor Too Many Telescopes.’

Mangauil hekelt het politieoptreden op 17 juli. ‘Nooit eerder is de politie zo massaal op de been geweest in Hawaii’, zegt hij, ‘en dan ook nog samen met de reservisten van de National Guard. Er zijn het afgelopen jaar miljoenen dollars uitgegeven aan dit soort acties. Ons belastinggeld is gebruikt om te voorkomen dat wij onze mauna beschermen. Terwijl die hele sterrenwacht er nooit was geweest als de overheid zich ruim vijftig jaar geleden aan de letter van de wet had gehouden. Die classificeert Mauna Kea namelijk als beschermde natuur, waar niet mag worden gebouwd. De staat is eigenlijk onze grootste tegenstander.’

Adempauze

Overigens heeft ‘de staat’ de Mauna Kea Access Road op 28 december weer geopend, zodat ook niet-sterrenkundigen het bezoekerscentrum en de sterrenwacht kunnen bereiken. Dat gebeurde in overleg met de beschermers en met functionarissen van het TMT-project, die toezegden dat er in elk geval tot eind februari geen bouw- of transportactiviteiten zullen plaatsvinden. ‘Een welkome adempauze’, zegt Noe Noe Wong-Wilson. ‘We hebben onze grote tent nu ook verplaatst.’ Die stond eerst midden op de weg, maar nu ‘in de berm’, als je de zwarte lavavlakte zo wilt omschrijven. ‘Misschien hopen ze dat we het tentenkamp gaan opbreken, ook omdat het nu winter is, maar daar is geen sprake van.’

Beeld Cody Fay

Terwijl buiten de regen met bakken uit de hemel komt, zitten de diehards onder de kia‘i in een kring om de kachel. De oude hippie met de lange witte baard is tuinarchitect Jon Evans (69), die als tiener al protesteerde tegen de Vietnamoorlog. ‘Eens in de twee weken of zo ga ik naar mijn huis in Volcano, om de was te doen’, zegt hij. ‘Maar vanaf het moment dat enkele van mijn vrienden werden gearresteerd, wist ik dat ik hier moest zijn.’ Vanwege het barre weer zijn er weinig mensen in het tentenkamp te vinden. ‘Maar zodra het nodig is, hebben we zo weer een paar duizend man op de been’, zegt Wong-Wilson.

Óf dat ooit nodig is, moet maar blijken. De financiering van de Thirty Meter Telescope is nog lang niet volledig rond. Datzelfde geldt voor de iets kleinere Giant Magellan Telescope – ook een voornamelijk Amerikaans project, dat in aanbouw is op de Las Campanas-sterrenwacht in Chili. De twee monstertelescopen azen gezamenlijk op subsidie van de National Science Foundation (NSF), maar de kans lijkt gering dat die onderzoeksfinancier honderden miljoenen wil steken in een project met zo’n onzekere toekomst.

Gezien alle strubbelingen in Hawaii houdt de TMT sinds een paar jaar een alternatieve locatie achter de hand, op het Canarische eiland La Palma, maar daar is niemand echt blij mee. De waarnemingsomstandigheden zijn er minder goed, TMT-partner Japan staat er niet achter en of de NSF de telescoop wil financieren als hij niet op Amerikaans grondgebied wordt gebouwd, is ook nog de vraag. Tot overmaat van ramp staan op La Palma nu al milieuactivisten klaar om de bouw van de monstertelescoop daar tegen te houden.

Beeld Cody Fay

Hoe het verder moet? Geen mens die het weet. Onder het genot van hapjes en drankjes krijgen de deelnemers aan het sterrenkundecongres jubelverhalen te horen over de Thirty Meter Telescope. Die gaat vijftig jaar lang topwetenschap bedrijven. Nieuw licht werpen op de verste en donkerste uithoeken van de kosmos. Revoluties teweegbrengen in elk deelgebied van de astronomie. Maar in de wandelgangen houdt men een slag om de arm. ‘Ik vrees dat ik de oplossing van het probleem niet meer ga meemaken’, zegt universiteitswoordvoerder Dan Meisenzahl.

Volgens Lanakila Mangauil is er maar één oplossing. ‘Er is geen toekomst voor de TMT op Mauna Kea’, zegt hij heel stellig. Hij heeft tienduizenden kānaka ‘ōiwi aan zijn zijde. Terwijl buiten het tentenkamp de wolken even openbreken, zegt Noe Noe Wong-Wilson, met zachte stem maar al even resoluut: ‘Wij gaan hier nooit meer weg.’

Wetenschappers versus lokale bevolking

•De Umatilla-indianen in de Amerikaanse staat Washington protesteerden (met succes) tegen de ‘roof’ door paleoantropologen van de negenduizend jaar oude fossiele resten van Kennewick Man, die zij beschouwen als een verre voorouder. Twee jaar geleden werden de botten teruggegeven en herbegraven.

•Na protesten van de lokale bevolking van Frans-Guyana besloot de Franse regering in 2016 dat de leden van o.a. de Kalina- en Palikur-stam gaan delen in de winst van een malariamedicijn dat door een Frans onderzoeksinstituut gewonnen wordt uit planten die met hulp van de stamleden zijn geïdentificeerd en gevonden.

•Nieuw-Zeelandse Māori zijn gekant tegen het inzetten van genetische Crispr-technieken om de rattenplaag te bestrijden die het land al jarenlang teistert. Onderzoekers van het project Predator Free 2050, dat Nieuw-Zeeland over dertig jaar geheel rattenvrij moet krijgen, gaan nu intensiever samenwerken met stamhoofden en met Māori-wetenschappers.

•Meer techniek dan wetenschap: in de jaren zeventig en tachtig voerden Noorse Sami tevergeefs actie tegen de bouw van een gigantische waterkrachtcentrale in Alta (Lapland). In 2016 haalden protesten van o.a. de Sioux-indianen tegen de aanleg van de Dakota Access Pipeline in de Verenigde Staten ook niets uit.

•Het kan ook goed gaan: in West-Australië zijn de Wajarri Yamatji-aboriginals van meet af aan nauw betrokken bij (en enthousiast over) de bouw van de Square Kilometre Array (SKA), een kolossaal netwerk van radiotelescopen en -antennes dat op hun grondgebied verrijst.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden