Een monster van 20 centimeter

De bizarre zeedieren uit het Cambrium zijn erg moeilijk in te delen. Voor een ruim 500 miljoen jaar oude ‘rare garnaal’ is dat nu toch gelukt....

Een probleem met onbekende fossielen is dat je soms niet weet wat je op zo’n afdruk ziet: een compleet organisme of slechts een stukje ervan. Zo ook bij Hurdia, een beest dat na zijn dood zo vaak in delen uiteenviel, dat paleontologen deze als fragmenten van verschillende soorten beschouwden. En dus een eigen naam gaven.

Hurdia leefde 540 tot 500 miljoen jaar geleden, in het Cambrium. Het dier was een typisch product van de Cambrische Explosie – een versnelling in de evolutie die in korte tijd een enorme verscheidenheid aan complexe levensvormen voortbracht, sommige met lichaamsplannen die we nu nog in het dierenrijk vinden, andere met bizarre vormen die het Cambrium niet hebben overleefd.

De familie waartoe Hurdia behoort – de Anomalocaris-achtigen – waren de reuzen van de Cambrische zeeën; sommige soorten waren meer dan een meter lang. Ze hadden een garnaalachtige vorm (Anomalocaris betekent ‘rare garnaal’), ogen op steeltjes, een ronde lamellenbek met tanden, twee ‘eetarmpjes’ om voedsel mee naar binnen te werken, prominente kieuwen en een gelede romp met overlappende ‘flappen’ waarmee ze in een golfbeweging als zeekatten zwommen en hoverden.

Vermoedelijk waren de Anomalocaris-achtigen roofdieren; mogelijk joegen ze op kwallen of trilobieten. En van deze roofdieren was Hurdia, ondanks zijn bescheiden lengte van 20 centimeter, een van de vervaarlijkste. Vanwege zijn scherpe tandjes staat hij onder paleontologen bekend als de Tyrannosaurus rex van het Cambrium.

Bij gebrek aan fossielen is het onduidelijk hoe al die ‘rare garnalen’ zich tot elkaar verhouden en hoe het zit met hun relatie tot moderne geleedpotigen als insecten, duizendpoten, spinnen en kreeften. Om daarin klaarheid te brengen boog een groep paleontologen zich over de Hurdia-fossielen. Zij rapporteren hun bevindingen deze week in Science (20 maart).

Hurdia victoria werd in 1912 ontdekt door Charles D. Walcott, aartsvader van de Amerikaanse geologie en ontdekker van de Burgess Shale, de fossielenrijke schalie uit de Canadese Rocky Mountains waarin zoveel curieuze Cambrische fauna is aangetroffen.

Hoewel Hurdia de meest algemene Anomalocaris-achtige in de Burgess Shale is, ging het bij de interpretatie van de vondsten al vanaf Walcott mis. Bek, romp en kopschild werden als afzonderlijke soorten ingedeeld of verward met verwante dieren als Anomalocaris zelf. Hurdia ging schuil achter acht verschillende soorten.

De Science-auteurs proberen deze puinhoop op te schonen. Ze analyseerden honderden fossielen uit de belangrijkste Burgess-collecties in de VS en Canada, hielden ze onder water en fotografeerden ze met polarisatiefilters om contrast te krijgen in anatomische details, en vergeleken ze met familie als Anomalocaris en Laggiana.

Conclusie: Hurdia lijkt in zijn ‘algemene lichaamsarchitectuur’ in veel opzichten, zoals zijn kieuwen, op de twee verwante ‘garnalen’, maar wijkt in andere opzichten af, met name wat betreft zijn opvallende kopschild, een helm die in vorm en formaat uniek is in het dierenrijk, levend of uitgestorven.

Op basis van morfologische analyses stellen de onderzoekers een nieuwe stamboom voor waarbij alle ‘rare garnalen’ als drie families worden ondergebracht in de orde der Radiodonta: Hurdia vormt de ene tak, de andere zijn de Anomalocaris en de Laggania. De Radiodonta zijn samen onderdeel van een heel spectrum van Burgess-dieren die de voorlopers werden van de moderne geleedpotigen.

Veel wijzer zijn we intussen niet over hoe Hurdia heeft geleefd. Omdat Hurdia-fossielen in zes Burgess Shale-locaties in de Canadese Rocky’s voorkomen én in Utah, Bohemen en mogelijk Nevada en China, denken de auteurs dat het beest een generalist is geweest, een roofdier of aaseter die zich mogelijk in allerlei biotopen thuis voelde.

In elk geval weten we nu wel beter hoe Hurdia eruitzag: de reconstructie in Science laat een schepsel zien dat iets weg heeft van een kruising tussen een garnaal, een walvis en een monster uit Star Trek, vanwege die rare helm die bijna de helft van zijn lengte uitmaakt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden