Een mogelijk scenario voor een verloederd land

SURINAME IN het jaar 2000. In het jaar ervoor heeft het land zijn langverwachte tribunaal gekregen. De militairen werden in de beklaagdenbank gezet, de getuigen gehoord....

ALEID TRUIJENS

Zo is de situatie in Lijken op liefde, de nieuwe roman van de in Nederland wonende Surinaamse schrijfster Astrid Roemer. Toekomstfictie, met verzonnen hoofdrolspelers. Maar een mogelijk scenario voor een verloederd en ontreddend land dat echt bestaat.

Niet dat met één grondige schoonmaakactie het verleden tot zwijgen kan worden gebracht. Er zijn lijken gemaakt in het Suriname van de laatste decennia, en niet zelden als gevolg van de liefde voor iemand uit het verkeerde kamp. De geesten van die doden laten de levenden niet met rust. Het woord 'lijken' uit de titel kan als zelfstandig naamwoord worden gelezen: hun bloed infecteert de liefde. Macht heeft vriendschap en liefde in het land verziekt, trouw en aanhankelijkheid verdacht gemaakt, betoogt Roemer in deze roman.

En als er al iets gezuiverd kan worden, dan moet dat gebeuren door tussenkomst van een vrouw. Want de creoolse man heeft het land politiek te gronde gericht, zoals hij op kleine schaal thuis het leven van vrouw en kinderen verwoestte - dat was het standpunt in Roemers vorige roman Gewaagd leven.

Lijken op liefde is in zekere zin een vervolg op die roman, een familiedrama tegen de achtergrond van een gewelddadige maatschappij. De familie Mus die toen centraal stond, vervult nu een bijrol. Hoofdpersoon is nu de 65-jarige Cora Dumfries, die haar man en de veilige plantage voor een maand verlaat om in Europa en Amerika opheldering te zoeken voor een aantal duistere zaken waarbij zij ongewild betrokken was geraakt.

Cora is een doodgoede, simpele ziel. Kind van een Hindoestaanse moeder en een 'districtsman', opgegroeid in een harmonieus gezin in Nickerie. Bijna vijftig jaar getrouwd met haar eerste en enige liefde Herman Sewa, natuurgenezer, en met hem naar de plantage Jericho getrokken. Voordat zij met haar man een eethuisje begon, was ze jarenlang huishoudster geweest in welgestelde Nederlandse en Surinaamse gezinnen. Kinderloos gebleven omdat haar man dat om geheimzinnige reden zo wilde. Een vrouw met een rotsvast geloof in de goedheid van de mensen, en met een hondentrouw aan haar man, verwanten en weldoeners.

Zo argeloos goed was Cora in de decennia voor haar grote reis die alles zou veranderen, dat zij zich nooit afvroeg met wie haar 'kruidenmanman' zich inliet en wat zijn giftige mengels aanrichtten. Haar werd nooit iets verteld, zij vroeg zich nooit iets af - reden waarom schuldigen belastende informatie veilig bij haar konden onderbrengen. Zij deed zwijgend wat haar gevraagd werd toen een vooraanstaand politicus, bij wie zij als kindermeisje in dienst was, haar vroeg het opengereten lichaam van zijn minnares te helpen bergen in een achtertuin. Het zwijggeld werd op een Europese rekening gestort. Bij haar laat de politiek dubieuze Onno Sewa, geadopteerde Nederlandse broer van haar man Herman, een kalebas achter met een sleutel van een kluis - opdat zij als hij vermoord werd, die beerput kon openen.

Pas tijdens een dineetje in haar eethuis, wanneer Michael Mus in een toespraak refereert aan de moord op zijn 'bloedbroeder' Onno Sewa, realiseert Cora zich dat die moord alles te maken heeft met de moord die zij moest helpen afdekken. An Andijk, de vermoorde minnares van de machtige Cor Crommeling, was ook de grote liefde van Onno Sewa. En zij, de dienstbode die zwijgend registreerde maar nooit deelnam, heeft letterlijk de sleutel in handen om het deksel op de twee moorden te heropenen. Met de inhoud van de kalebas stapt Cora op het vliegtuig naar Nederland.

Lijken op liefde is, zoals alle romans van Astrid Roemer, fragmentarisch verteld. In flashbacks van de mijmerende Cora op vreemde, weelderige hotelkamers krijgen we bij stukjes en beetjes haar geschiedenis te horen. Roemer doseert de feiten op een subtiele, niet-chronologische wijze. Associaties en herinneringen komen en gaan bij Cora, en maken haar voor de lezer langzaam van een sukkelige halfblinde tot iemand die respect verdient. Langzaam, irriterend langzaam soms, wordt het ingewikkelde netwerk van machtsrelaties, vriendschapsbanden en wraak, van geheime liefdes, onechte en weggemoffelde kinderen blootgelegd.

Aan het einde van het boek, aan het einde van deze eeuw, als Cora terugkeert in Paramaribo, één dag voordat haar man Herman Sewa terechtstaat voor talloze illegale abortussen, is de waarheid nog steeds niet eenduidig boven water gekomen. Maar je hebt toch, via Cora, het gevoel iets te begrijpen van een verwarde maatschappij die het na zoveel jaar kolonisatie zelf mocht uitzoeken. Van zoveel verschillende religies en culturen in een klein land zonder identiteit, met een zwarte elite die een slecht voorbeeld nam aan een witte overheerser. Van geweld dat geweld genereert. Roemer bereikt dat begrip ditmaal zonder gedram en luide aanklachten, zonder politieke karikaturen van good guys en bad guys - en dat is knap gedaan. Zelfs de onfrisse politicus Crommeling is thuis een mens die zich schuldig kan voelen. Alleen het product van al die deelnemers is één grote wanprestatie: het corrupte Suriname aan het eind van deze eeuw.

Zorgvuldig en respectvol jegens haar personages, dat is Roemer in deze roman. En dat heeft één groot nadeel: het is met een grote, heilige ernst geschreven. Hoe vaak Cora ook terugdenkt aan de vrolijke lichtheid van haar jeugd in het houten huis in Nickerie, hoe sappig en geurig de natuur, het voedsel en de liefde ook beschreven worden, de roman zelf krijgt er geen lichtere toets door. Humor, spot of koddige situaties zijn volkomen afwezig. Alsof het ongepast is om af en toe even van een afstand het Surinaamse gewriemel en gekonkel gade te slaan.

De emoties in deze roman zijn heftig, tranen stromen rijkelijk en veel verschijnselen zijn zwanger van betekenis. Een vrouw met een duister verleden lijdt aan een spreekstoornis, een zoon van een man die te veel weet, wordt om medisch onverklaarbare reden doof. De engeltjesmaker Herman krijgt geen nageslacht. En op Cora's fysieke en morele volmaaktheid rust geen enkel smetje. Roemers ernst is kreukvrij en dat is jammer. Het leidt in haar stijl, die vaak hard, beeldend en precies is, zo nu en dan tot een flinke scheut pathos: 'Kreunend heeft zij zich weerloos laten zuigen naar het gat van Spoon Jackson in haar herinnering, dat in de eilandrots blauwschuimend naar haar had geknipoogd.'

Af en toe even happen naar lucht, dat is nodig om de verdiensten van fictieve Surinaamse geschiedenis goed door te laten dringen. Loodzwaar maar ondogmatisch, een wonderlijke combinatie.

Aleid Truijens

Astrid Roemer: Lijken op liefde.

De Arbeiderspers; 251 pagina's; ¿ 29,90.

ISBN 90 295 3622 5.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden