Een laatste gebaar van minachting

In 1924 publiceerde de Duitse socialist Ernst Friedrich Krieg dem Kriege!, een schokkend fotoalbum met de afschuwelijkste beelden die de zes jaar tevoren beëindigde Wereldoorlog te bieden had....

Friedrichs verloor het pleit. Zijn goedbedoelde antimilitaristische aanklacht werd door de overheersende nationale sentimenten nauwelijks gehoord, maar zijn selectie van aan het front genomen foto's bezorgt de kijker nog steeds een ongemakkelijk gevoel. Dit was nu de oorlog - letterlijk tot op het bot. Een dergelijke angstaanjagende verzameling is zelden meer vertoond. Het profiel van een soldaat van wie de helft van het gezicht is weggeschoten ('De kuur der proleten!', schreef Friedrich eronder) behoort tot de iconen van de Grote Oorlog, een permanente herinnering aan het loopgravenleed.

In het fascinerende en fraai uitgegeven fotoboek Ooggetuigen van de Eerste Wereldoorlog gaat het om iets anders: geen opeengestapelde gruwelbeelden, maar een veel breder en geschakeerder beeld van de oorlog. Hoewel ook hier de dood nooit ver weg is (het boek opent met een afbeelding van een brief waarin een Duitse vrouw de 'Heldentod' van haar man wordt gemeld) staat het vol met privé-kiekjes, persfoto's, luchtopnamen en tekeningen, die chronologisch en thematisch de geschiedenis van de loopgravenoorlog tonen. De bijna 250 afbeeldingen zijn afkomstig uit de verzameling van freelance-fotograaf Wim van de Hulst. Hoogleraar politicologie Koen Koch schreef er een informatieve tekst bij.

De meeste indruk maken de particuliere fotootjes. Amateuristische opnamen van soldaten, loopgraven, slachtoffers, verwoestingen: alles ongekunsteld en uit eerste hand. Hoewel het de soldaten verboden was hun fotocamera's mee te nemen, hield lang niet iedereen zich aan die regel. Vooral de Fransen lapten de censuur massaal aan hun laars. Het tijdschrift Le Miroir loofde zelfs prijzen uit voor de beste oorlogsfoto's, met als gevolg een stroom kiekjes van de oorlogsmisère.

Van de Hulst nam ook een foto op die in Krieg dem Kriege! te vinden is: twee gesneuvelde Schotten van wie de kilt door een explosie omhoog is geschoven en die zo hun geslachtsdelen tonen, een laatste gebaar van minachting voor de vijand. De foto haalde destijds ook een Duitse krant, die in een bijschrift liet weten dat het 'blijkbaar geen sprookje is dat de Schotten niets onder hun rok dragen'.

Dit voorval valt eveneens na te lezen in De kleine vrede in de Grote Oorlog. Het speelt er weliswaar een kleine rol in, want Michael Jürgs' studie is gewijd aan de hartverwarmende wapenstilstand tijdens de kerstdagen van 1914. Langs de gehele frontlinie klommen toen de tegenover elkaar liggende soldaten uit de loopgraven om elkaar in niemandsland te ontmoeten. Er werden over en weer kleine geschenken gegeven, er werd gedronken, er werd gelachen en er werd gezamenlijk op de oorlog gekankerd. Hier en daar werd er zelfs gevoetbald. Als het aan deze soldaten lag, was de 'stupid war' of de 'blöder Krieg' snel ten einde en gingen ze naar huis. Op de borstwering plaatsten ze kaarsen en dennenbomen. Soldaat Jozef Wenzl van het 16de Beierse Reserve-Infanterieregiment schreef op 28 december 1914 aan zijn ouders: 'Wat ik enkele uren daarvoor nog voor waanzin had gehouden, zag ik nu voor mijn ogen gebeuren [. . .] en dit was het aangrijpende: tussen de loopgraven stonden de meest gehate en verbitterde vijanden om de kerstboom kerstliederen te zingen. Die aanblik zal ik mijn leven lang niet vergeten. Zo zie je dat de mens het leven toch weer oppakt, ook al kent hij in deze tijden niet anders dan doden en moorden.'

Het was een prachtig moment geweest om de strijd voorgoed te staken, maar aan beide zijden probeerde de legerleiding de verbroedering met zware straffen in de kiem te smoren. Met succes. Het moorden hield nog vier jaar lang aan. Het is te danken aan Jürgs diepgravende onderzoek en zijn soepele verteltrant dat een van de boeiendste gebeurtenissen uit gehele oorlogsgeschiedenis nu eindelijk de plek krijgt die deze verdient.

Meer persoonlijke getuigenissen legde de historicus Max Arthur vast in Vergeten stemmen uit de Grote Oorlog. In de jaren zeventig begon het Imperial War Museum in Londen met het interviewen van veteranen en burgers over hun ervaringen tijdens de Eerste Wereldoorlog. Nu vrijwel al die getuigen zijn overleden, is voor het eerst een selectie van die gesprekken voor een breed publiek toegankelijk gemaakt. Net als de frontkiekjes halen deze levendige herinneringen de oorlog haarscherp naderbij.

Om zicht te houden op het grote geheel is De Grote Oorlog van Theo Vijgen bijzonder verhelderend. Zijn boek geeft een overvloed aan bekende en minder bekende aspecten van de strijd, waarbij hij elk hoofdstuk besluit met een handzaam bronnenadvies. Vijgen verliest de rol die Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog speelde niet uit het oog, hoe marginaal die ook in vergelijking met de andere betrokken landen was. Wie daarin geïnteresseerd is, mag het boek Nederlanders in de Grote Oorlog niet overslaan. Jorge Groen doet hierin verslag van zijn minutieuze speurwerk naar de lotgevallen van enige honderden Nederlanders die bereid waren zich voor Frankrijk, Engeland of Duitsland in de loopgraven tot kanonnenvlees te laten vermalen.

Maar op het moment dat zij met hun makkers fier naar het front marcheerden hadden zij nog geen weet van de verschrikkingen waarmee Ernst Friedrich tien jaar later zijn lezers zou overvallen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden