Eén knuffelskinhead

Misschien zijn de meeste tasjesdieven Marokkaans, maar dat maakt nog niet van elke Marokkaan een tasjesdief. Met druk zijn zulke vooroordelen best te bestrijden, denkt promovenda Elsbeth Steenland na proeven....

Hoe vaak zal het haar niet gezegd zijn: als iemand níet aan het stereotiepe beeld van een promovenda in de psychologie voldoet, dan is zij dat wel. Elsbeth Steenland is lang en heeft een blond paardenstaartje, dat wel. Maar ze is lang zo zenuwachtig niet, heeft twee keer zoveel levensjaren en - te oordelen aan haar cv - nog eens een veelvoud aan levenservaring.

Eén van de 'drukke, leuke banen' die ze had, zette haar promotie vele jaren in de wacht. 'Op een gegeven moment begon ik het wel te missen: dat je onder de douche lekker kunt nadenken over je eigen onderzoek,' vertelt de fysiotherapeute en psychologe.

Toen ze ook nog op 11 september 2001 - op '9/11' -, haar promotor tegenkwam en ze concludeerden dat haar onderzoek actueler was dan ooit, besloot Steenland om het alsnog af te ronden. Dinsdag zal ze promoveren op haar onderzoek naar stereotiepe denkbeelden en hoe die wel degelijk te veranderen zijn met stereotype-strijdige informatie.

De urgentie van het onderwerp gold op straat en in de wereld, maar ook binnen de academische muren. Onderzoek naar stereotypen zat namelijk op een dood spoor.

'Je moet je afvragen waarom je stereotypen wilt veranderen. Omdat ze aanleiding geven tot discriminatie? Dat valt wel mee. Discriminerend gedrag komt waarschijnlijk veel meer voort uit emoties dan uit denkbeelden.'

Tasjesdieven Steenland vindt het echter geen argument om er niets tegen te doen. 'Ook als stereotypen zich niet uiten in gedrag, zijn ze onrechtvaardig en schadelijk. Ze gaan namelijk over een groep, maar worden betrokken op de individuen van de groep.

Oké, misschien zijn de meeste tasjesdieven Marokkaan. Maar in de hoofden van mensen wordt dat al snel omgedraaid: Marokkanen zijn tasjesdieven. Daar worden individuele Marokkanen op aangekeken. Terwijl, omgerekend, bijna geen enkele Marokkaan tasjes jat.'

Een tweede domper voor stereotypen-onderzoek was het groeiende idee dat negatieve stereotypen überhaupt niet veranderbaar zouden zijn. Studies wezen erop dat ieder tegenvoorbeeld als buitenbeentje wordt gezien. Een succesvolle zakenvrouw? 'Geen echte vrouw.' Een leuke buitenlander als buurman? 'Nee, hij is geen buitenlander, hij is mijn buurman.' Dat werk. Beelden over vrouwen, buitenlanders, enzovoort zouden aldus ongrijpbaar zijn voor verandering.

Dát defaitisme spreekt Steenland tegen. In haar experimenten lukte het wel degelijk om te morrelen aan denkbeelden over skinheads, mannen, scheikundigen en dertigers.

Niet dat dat makkelijk gaat, merkte ze daar in de keldergangen van de UvA. In de kleine computerkamers bekeken studenten filmpjes over vlotte, creatieve en milieubewuste scheikundigen. Ze lazen zinnen over intolerante, fascistische en gewelddadige skinheads, maar ook over Harry, de empathische skinhead die hakenkruizen verwijdert en die goed contact heeft met de buitenlanders in zijn straat.

Extreem moet met extreem bestreden worden, dat werd Steenland in ieder geval duidelijk. 'Er wordt altijd gezegd dat positieve voorbeelden niet overdreven moet zijn, dat mensen dat niet geloven. Maar het moet juist wel extreem, anders komt het niet aan. Zinnen over veel skinheads die allemaal wel een beetje vriendelijk zijn, hebben geen effect.' Iedereen heeft immers wel een positieve kant, dat is niet verbazingwekkend. Verhalen over enkele zeer vriendelijke skinheads, hadden wél effect.

Overdrijven is dus het devies. 'Maar bij zo'n positief voorbeeld moet ook de associatie met zijn of haar groep overduidelijk zijn. Anders ziet men dat over het hoofd en heeft de informatie geen gevolg voor het groepsbeeld.'

'Zo zal de Amsterdamse stadsdeelwethouder Fatima Elatik, die een hoofddoek draagt, het beeld over moslima's sterker beïnvloeden dan ze zonder hoofddoek zou doen.'

Steenland zocht dergelijke randvoorwaarden voor verandering uit in laboratoria zonder ramen of enig ander contact met de buitenwereld, om oncontroleerbare factoren buiten te sluiten. Tegelijkertijd zwollen in die buitenwereld juist de wederzijdse vooroordelen aan tussen autochtonen en allochtonen, tussen moslims en nietmoslims. En op de ochtend van 2 november, praktisch om de hoek, naast het Oosterpark, volgde de moord op Theo van Gogh.

Flower power 'De moordenaar was een extremist, een terrorist, net zoals de moordenaar op Pim Fortuyn', zegt Steenland. 'Als dáárop de nadruk had gelegen, dan was de dader losgekoppeld van de groep moslims. In plaats daarvan werd hij meteen als moslim gepresenteerd, waardoor het extremistische gedrag aan de hele groep moslims werd toegeschreven. Dat was ook wat moslims vertelden: wij zijn geen extremisten, maar zo worden we nu wel aangekeken.'

'Noem het flower power of propaganda, maar ik denk dat het goed zou zijn als er meer aandacht komt voor opvallend succesvolle moslims, waarbij overduidelijk wordt benadrukt dat ze moslim zijn.' En de oude media-gedragscode om bij negatieve, stereotypebevestigende voorbeelden ('Marokkaan jat tasje') het groepslidmaatschap niet te noemen, vond ze zo gek nog niet. Plus nadruk op de overeenkomsten tussen groepen. 'Niemand is gebaat bij ongenuanceerde groepsbeelden.'

Maar het zou best kunnen dat de werkelijkheid weerbarstiger is dan de ommuurde experimenten. 'In experimenten kun je denkbeelden manipuleren, doordat je studenten vraagt om aandacht te besteden aan bepaalde informatie. In de werkelijkheid kunnen mensen daar altijd omheen. Misschien wíllen ze het helemaal niet zien of lezen. Zeker niet als er angst en andere emoties bij komen kijken. Dat is een groot verschil.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden