Een griepvaccin, maar zonder ei

Een wereldwijde, dodelijke griepepidemie kan elk moment de kop opsteken. Farmaceutische bedrijven werken daarom hard aan griepvaccins die de gevolgen alvast kunnen verzachten, voordat het échte vaccin is ontwikkeld....

Het wereldwijde tekort aan griepvaccin openbaarde zich onlangs voor het eerst ook in Nederland. Tenminste tienduizend mensen kunnen geen prik krijgen, terwijl ze wel tot de risicogroepen behoren: ouderen en hartpatiënten.

De VS kwamen vorig jaar maar liefst 50 miljoen doseringen tekort. De risicogroepen stonden in lange rijen urenlang op straat om een prik te bemachtigen. Er braken zelfs vechtpartijen uit, want voor de helft van hen was geen prik voorradig.

President Bush heeft het Congres inmiddels om 7 miljard dollar gevraagd om weer een eigen farmaceutische industrie op te zetten die griepvaccins kan produceren. Bush wil niet langer afhankelijk zijn van de vaccins uit Europa. Daarvoor is de dreiging dat het vogelgriepvirus uitmondt in een pandemie, een wereldwijde epidemie, te groot.

De productie van griepvaccins geldt niet als een technisch hoogstandje. Een melkkoe is het evenmin: een griepprik levert de producent een paar euro op. Kortom, griepvaccins maken is weinig sexy. Maar dat gaat veranderen. De dreiging van de vogelgriep noopt tot een nieuwe, en vooral vlottere, manier van produceren. 'In het geval de pandemie zich ergens ter wereld aandient, willen mensen zo snel mogelijk een beschermende prik kunnen krijgen', meent Bram van Dijck, lid van het management-team van Akzo Nobel-dochter Nobilon. 'Wij hopen tegen die tijd met een half jaar productietijd toe te kunnen. Mócht het tot een pandemie komen, want dat is natuurlijk lang niet zeker.'

Elk jaar januari gaat de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) tijdens de griepgolf op bezoek bij grieppatiënten om griepvirussen te verzamelen en te typeren. Op basis daarvan bepaalt de WHO welke virussen de grootste bedreiging zullen vormen en hoe het griepvaccin van het volgend seizoen dus samengesteld dient te zijn.

In februari, maart stuurt de WHO de geselecteerde virussen in potjes op aan de farmaceutische industrie. Dan volgt een race tegen de klok om de vaccins in de herfst kaar te hebben, want de klassieke methode, die al zestig jaar wordt toegepast, kost veel tijd. De methode houdt in dat griepvirusdeeltjes in een bevrucht kippenei worden gespoten. In het vruchtwater vermeerdert het virus zich makkelijk. Na een paar dagen wordt het virus 'geoogst' en tot vaccin verwerkt.

Het grote nadeel van dit productieproces is dat voor elke griepprik éen ei nodig is. Een grote speler op de vaccin-markt zoals Solvay in Weesp gebruikt jaarlijks tientallen miljoenen eieren die bijna een jaar van te voren besteld moeten worden. Als de vraag naar griepvaccin opeens groter is dan verwacht, kan er moeilijk extra vaccin gemaakt worden. Verder kunnen kippen zelf ook de (vogel)griep krijgen. In dat geval is er geen ei meer te krijgen.

Alternatief

Er bestaat al sinds eind jaren negentig een sneller alternatief, namelijk weefselkweek. Niet toevallig is Solvay nu, met de vogelgriep in zicht, een nieuwe fabriek aan het bouwen om vaccins met celkweek te maken. Akzo Nobel-dochter Nobilon in Boxmeer heeft al een fabriek uit de grond gestampt en is de griepvaccins-nieuwe-stijl inmiddels aan het testen. 'De griep wordt ten onrechte gezien als een onschuldige aandoening', onderstreept Van Dijck. 'Ten onrechte. Er gaan in Nederland alleen al jaarlijks 3000 mensen aan dood. Vooral voor oude en verzwakte mensen is griep een gevaarlijke ziekte.'

Voor het griepvaccin-nieuwe-stijl worden cellen gebruikt van apen of honden. Het celmateriaal is zodanig aangepast dat het buiten het lichaam blijft doorgroeien en daarmee een ideale basis vormt voor griepvirusdeeltjes om zich op te vermeerderen.

Dierproeven (op muizen en fretten) moeten nu aantonen dat de vaccins-nieuwe-stijl effectief en vooral ook veilig zijn. Het vaccin mag geen spoortje dna bevatten van het dierlijke celmateriaal dat is gebruikt. Dna van ongebreideld groeiende cellen kan immers tumorvorming stimuleren.

Directeur onderzoek en ontwikkeling van Nobilon, Han van den Bosch is optimistisch. 'Het is immers een bewezen techniek. Ook voor het mazelenvaccin wordt gebruik gemaakt van weefseltechniek. En bij Intervet, een andere dochter van Akzo, maken we op deze manier al jaren vaccins voor dieren. We beheersen het proces.'

Een rondleiding in de bleekroze fabriek, aan de buitenkant gedecoreerd met griepviruscellen, zit er niet in. Want in de laboratoria wordt gewerkt met levende virussen. Om besmetting te voorkomen moet de bezoeker eerst een ontsmettingsprocedure doorlopen van een half uur. En zonder griepprik is toegang sowieso taboe.

Een pandemisch griepvaccin maken verschilt niet zo veel van het produceren van het jaarlijkse griepvaccin. Het grootste probleem is eigenlijk dat zolang de pandemie zich niet voordoet, niemand weet tegen welk virus de mens zich precies moeten wapenen. In de tussentijd maakt de industrie daarom 'proefvaccins'. Die bevatten virussen van agressieve griepsoorten die de mens nog niet heeft gehad, het H7-virus bijvoorbeeld of het H9N2. Mocht de vogelgriep muteren tot een nieuwe, onbekende 'mensengriep' dan kan alvast dit proefvaccin verstrekt worden.

Sommige landen zijn op grote schaal dit soort 'proefvaccins' aan het inkopen. De VS voorop. Honderd procent bescherming moet er van die proefvaccins niet verwacht worden. 'Maar het kan wel het verschil betekenen tussen dood en doodziek', aldus Van den Bosch van Nobilon die denkt dit proefvaccin volgend jaar gereed te hebben voor klinische proeven op mensen.

Monsters

Om het definitieve pandemisch griepvaccin te maken, moet de industrie wachten tot de Wereldgezondheidsorganisatie monsters heeft genomen van mensen die besmet zijn met het griepvirus. Daarna denkt Nobilon drie maanden nodig te hebben om het pandemisch vaccin klaar te hebben. 'Na drie maanden kunnen we beginnen met het vaccineren van 16 miljoen mensen', aldus Van den Bosch, 'dat wil zeggen: in samenwerking met andere farmaceutische bedrijven natuurlijk.'

Hoe dicht een dreigende pandemie Europa moet naderen voordat Nederland gaat vaccineren, weet Nobilon niet. 'Dat is een zaak van de regering. Maar ik zou zeggen: meteen beginnen zodra de eerste symptomen zich aandienen waar dan ook ter wereld. En dat zeg ik niet als fabrikant, maar als bezorgde burger.'

Eigenlijk had er nu al op veel grotere schaal ingegrepen moeten worden, vindt Van Dijck. Hij noemt het zelfs 'crimineel' dat niet alle landen waar besmette dieren zijn gevonden, meteen zijn overgegaan tot het preventief vaccineren van dieren. 'Waarom je bevolking blootstellen aan een virus dat in potentie zo gevaarlijk kan worden, terwijl volop influenza-vaccin voor pluimvee voorhanden is.'

Van een pandemie is pas sprake als er een virus komt waarvoor de mens 'naïef' is, dat wil zeggen geen basisimmuniteit heeft zoals voor de meeste ziekten. 'Dat betekent dat het vaccin er extra hard tegenaan moet', licht de directeur onderzoek en ontwikkeling toe. 'Dat kan je doen door mensen twee keer te vaccineren. En door hulpstoffen toe te voegen die de werking van het vaccin versterken.'

Mocht het zover komen, dan krijgt medisch personeel met voorrang het vaccin toegedien. 'Inclusief de makers van het vaccin natuurlijk', zegt Bram van Dijck. 'Daarna ligt het voor de hand om zwakken en ouden van dagen te vaccineren. Maar dat hangt erg van de soort griep af. De grieppandemie van 1918 trof vooral 18- tot 24-jarigen. En de inzichten veranderen snel. Er zijn aanwijzingen dat je het beste de kinderen zou kunnen vaccineren omdat je daarmee de hele bevolking beschermt.'

Dat de farmaceuten overuren draaien, wil niet zeggen dat de vogelgriep en de eventuele menselijke variant daarop, met een gerust hart tegemoet gezien kan worden. De productiecapaciteit is bij lange na niet voldoende om de wereldbevolking te voorzien.

'Het wordt elk land voor zich', voorspelt Nobilon. 'Maar het is wel de eerste keer in de geschiedenis dat we in potentie kunnen ingrijpen in een pandemie. Dat kon in 1918 niet, in 1957 niet en in 1968 niet.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden