Een geeuwende haai bijt niet

Haaien worden steevast afgebeeld als bloeddorstige, levensgevaarlijke beesten. In zijn boek Shark! geeft de Amerikaanse fotograaf Jeffrey L. Rotman een heel ander beeld: 'Prik een haai in zijn neus, en hij verdwijnt.'..

DE HAAI is een beklagenswaardig dier. Door schrijvers en filmmakers steevast afgebeeld als een bloeddorstige en meedogenloze rover. Door vissers mishandeld en met uitsterven bedreigd. En door shark feeders gelokt om goedbetalende duiktoeristen in het wild haaien te laten vastleggen met video- en foto-apparatuur.

Voor driehonderd gulden kun je bij Perth in Australië een middagje meezwemmen met de vriendelijke walvishaai, voor duizend gulden en meer kun je bij Sydney de vervaarlijker tijgerhaai tijdens een tweedaags arrangement ontmoeten.

De arme beesten zijn erg populair. In menige Europese en Amerikaanse kustplaats is de laatste jaren een groot zee-aquarium gebouwd. Haaien behoren er tot de publiekstrekkers: op de folders staan ze steevast prominent afgebeeld. Tv-stations als National Geographic Channel en Discovery hebben wekelijks een spannend haaien-uurtje. Wie op Internet alle sites over de kraakbeenvissen wil bestuderen, moet een paar weken vrij nemen.

Haaien zijn slachtoffer van de oerangst van de mens. Ze duiken opeens op uit het water en de grote soorten hebben een bek waarmee ze in één hap een been kunnen afbijten. De negentiende-eeuwse Amerikaan Edgar Allen Poe, grondlegger van het moderne spannende verhaal, schrijft in The narrative of A. Gordon Pym over een overleden man die op de oceaan overboord wordt gezet: 'Zeven of acht grote haaien scheuren hun prooi in stukken. Het op elkaar klappen van die afgrijselijke tanden moet wel een mijl ver te horen zijn geweest. We krompen ineen van hevig afgrijzen bij dat geluid.'

Haaien zijn slachtoffer van mannenheroïek. In The old man and the sea (1952) beschrijft Ernest Hemingway hoe de oude man dagenlang moet vechten tegen haaien. 'De mens is niet gemaakt voor nederlagen. Een man kan vernietigd worden, maar niet verslagen', zegt hij tegen zichzelf. Eerst met een harpoen, dan met een groot mes, ten slotte met een honkbalknuppel weet hij er een stuk of zes te doden. Hij overleeft, maar zijn vangst, een zwaardvis van zes meter, is hij kwijt.

Het gevecht van mens tegen haai wordt later, eind jaren zeventig, ultiem verteld in Jaws, de film van Steven Spielberg.

De Amerikaanse fotograaf Jeffrey L. Rotman geeft in zijn onlangs verschenen fotoboek Shark! een heel ander beeld. 'Als mensen me vragen hoe je als duiker uit de buurt van haaien blijft, zeg ik altijd: spring in het water. De aanblik van een duikpak vergezeld van luchtbellen jaagt ze weg.'

Toch gebruikt ook hij bij het fotograferen van kleinere soorten een maliënkolder, die in de jaren tachtig is ontwikkeld om over het duikpak aan te trekken. De grote soorten kunnen alleen vanuit de bekende stalen kooi worden gefotografeerd. Tip uit de oude doos: een afgezaagde honkbalknuppel met spijkers op de punt. Als je daarmee een haai in zijn neus prikt, verdwijnt hij.

Rotmans boek is een weerslag van 25 jaar onderwaterfotografie. Het toont op de omslag de vreeswekkend grote bek van een zandtijgerhaai, met tientallen grote tanden - maar die blijkt slechts te geeuwen. Een vergelijking met de leeuw dringt zich op, ook al zo'n gevreesd dier dat niet gevaarlijk is, tenzij hongerig.

Het safarigevoel blijft even hangen door de beelden van fotografen die in groepen van twee tot twaalf worden omcirkeld door haaien die met aas zijn gelokt. Rotman: 'Ik voelde me een modefotograaf die uitdagende poses vastlegde, zo snel als mijn camera kon scherpstellen.'

Shark! biedt een breed spectrum. We zien veel haaiensoorten, uit verschillende optiek gefotografeerd en bijna allemaal groot afgedrukt, over twee pagina's. De close-ups van haaienogen geven het idee dat de dieren vlak langs de lezer zwemmen.

Het zijn 128 prachtige foto's, zeker als je in aanmerking neemt dat ze onder water, vaak met weinig licht, zijn gemaakt. Rotman publiceerde ze eerder in National Geographic, Life, Geo en andere grote bladen. Ooit werd hij uitgeroepen tot BBC Underwater Wildlife Photographer of the Year.

Rotman eindigt met schokkende beelden, de moraal. We zien haaien die verstrikt zijn in netten en langzaam stikken omdat ze alleen zuurstof kunnen opnemen als water langs hun zij stroomt. We zien haaienvinnen die worden afgesneden (de slachtoffers zakken nog levend, maar stuurloos naar de zeebodem). De prijs voor echte haaienvinnensoep is dat sommige soorten bijna uitgeroeid zijn.

Bertolt Brecht wist ook al dat sommige mensen slechter zijn dan roofdieren. In de Driestuiveropera (1928) geeft hij de straatzanger als tekst: 'De haai, die heeft tanden, hij draagt ze in zijn gezicht. Maar Macheath heeft een mes, en dat mes dat zie je niet.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.