Een evacuatiemodel dat rekening houdt met menselijk gedrag

Tijdschrift voor Belangwekkende Bijzaken

Jaarlijks publiceren Nederlandse wetenschappers 172 duizend onderzoeken. In deze rubriek een greep uit de ontdekkingen die bijna onopgemerkt waren gebleven.

Beeld anp

Midden in een grote concertzaal breekt tijdens het optreden brand uit. De zaallichten gaan aan, het ontruimingsalarm klinkt. Zal het publiek de zaal rustig verlaten en zal elke toeschouwer keurig naar de dichtstbijzijnde nooddeur wandelen?

Nee natuurlijk. Sommige aanwezigen zullen eerst hun smartphone grijpen om nog even een foto te schieten. Anderen gaan op zoek naar een familielid dat aan de bar staat. Veel bezoekers zullen niet de dichtstbijzijnde nooddeur kiezen, maar naar de uitgang lopen waar ze ook door naar binnen zijn gekomen. Iedereen krioelt door elkaar, chaos ontstaat.

Social force-model

Om te testen of een ruimte (concertzaal, stadsplein, festivalterrein) kan worden ontruimd, worden computersimulaties gebruikt. In zo'n gesimuleerde wereld is iedereen meestal gelijk: er wordt nauwelijks onderscheid gemaakt tussen mannen en vrouwen, volwassenen en kinderen, dikke en dunne mensen. Niemand raakt in paniek, niemand wordt omver gelopen, niemand gaat met zijn mobieltje tegen de stroom in voor een Insta en niemand speurt met paniek in de ogen naar een zoekgeraakt kind.

Terwijl dit in werkelijkheid wel gebeurt. 'Het model dat nu vaak wordt gebruikt, is het social force-model van Dirk Helbing', zegt Natalie van der Wal, computerwetenschapper en psycholoog aan de VU en gespecialiseerd in crowd behaviour. In Helbings model gedragen mensen zich als moleculen die met elkaar kunnen botsen, of met de muur. 'Echte' sociale interacties, zoals informatie en emoties aan elkaar doorgeven/vallen/in groepjes reizen, ontbreken.

Wie? Natalie van der Wal en Daniel Formolo
Wat is hun specialiteit? Psychologie en computerwetenschap
Originele titel publicatie? Simulating Collective Evacuations with Social Elements
Vrij vertaald Het simuleren van evacuaties waarbij de vluchtende 'mensen' menselijk gedrag vertonen

Emotiebesmetting

Van der Wal heeft een model ontwikkeld waarin menselijk gedrag wel verwerkt is. 'Neem het effect dat mensen nooit meteen beginnen te ontruimen als het alarm klinkt', zegt ze. Iedereen die weleens een brandoefening heeft meegemaakt, kan zich dat voorstellen. Als het alarm klinkt en het bevel tot ontruimen wordt gegeven, maakt bijna iedereen eerst even zijn werk af, kijkt rond of er rook te zien is en staat pas dan op ('weer een brandoefening zeker') om in slakkentred het pand te verlaten.

In het model van Van der Wal zit dit effect verwerkt. En ook iets dat ze 'emotiebesmetting' noemt: wie angstig of verschrikt kijkt, zet anderen mogelijk eerder tot evacuatie aan, en andersom: mensen kunnen elkaar ook besmetten met apathie. Van der Wal kan met haar model kijken wat het effect is als mensen elkaar helpen, of als er sprake is van clubjes die gezamenlijk evacueren. In simulaties waarin deze aspecten zijn meegenomen, kan de evacuatie tot 30 procent sneller verlopen, of juist trager gaan.

Testen in de praktijk

Een van de opmerkelijke ontdekkingen: als er mensen vallen, kan de evacuatie bijna 10 procent sneller verlopen. Dat komt, zegt de onderzoeker, doordat mensen die vallen de boel een beetje ophouden, waardoor niet iedereen tegelijk bij de nooduitgang arriveert. Doordat vallers de aanvoer van vluchters doseren, gaat de ontruiming uiteindelijk sneller.

Hoe weet je of de variabelen die de onderzoeker in haar modellen heeft gewerkt in de praktijk kloppen? 'Er is inderdaad geen mogelijkheid dat in de praktijk te testen', zegt Van der Wal. 'Ik denk niet dat ik van de ethische commissie toestemming krijg ergens een bom af te laten gaan om het uit te proberen', grijnst ze. Maar ze kan wel kijken naar opnamen die bij een evacuatie zijn gemaakt en dat 'naspelen' in een simulatie. Of bij een brandoefening, waarbij deelnemers worden voorzien van zendertjes kijken of die overeenstemt met de simulatie.

De onderzoeker heeft voor haar werk een Marie Sklodowska-Curie fellowship gewonnen, waardoor ze met Europees geld twee jaar aan de universiteit van Leeds onderzoek kan doen.

UIT DE VERGETELHEID

Jaarlijks publiceren Nederlandse wetenschappers 172 duizend onderzoeken. In deze rubriek een greep uit de ontdekkingen die bijna onopgemerkt waren gebleven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.