Een 1500 jaar oude boekrol lezen zonder hem uit te rollen

Wetenschappers zijn erin geslaagd een deel van een 1500 jaar oude verkoolde boekrol te lezen zonder die daadwerkelijk uit te rollen. Het gaat om de op één na oudste Hebreeuwse boekrol ooit gevonden, in 1970 in de Heilige Ark in de Ein Gedi-oase, aan de westkust van de Dode Zee in Israël. De synagoge waarin de ark zich bevond werd in de zesde eeuw door een grote brand verwoest.

Beeld Seales et al. Sci. Adv

Door de brand was de boekrol zo aangetast, dat het niet mogelijk was om deze uit te rollen. In het verleden is er pogingen dat toch te doen regelmatig historisch erfgoed verloren gegaan.

Het team van Israëlische en Amerikaanse onderzoekers gooide het daarom over een andere boeg, schrijven ze in Science Advances. Ze gebruikten een CT-scanner waarmee artsen normaal gesproken onder meer tumorweefsel opsporen. Met deze CT-scanner schoten ze röntgenstraling door de boekrol heen, die door het materiaal wordt geabsorbeerd.

Eerst bepaalden ze ieder laagje perkament, daarna de hierop geschreven tekst. De dichtheid van de inkt is hoger dan die van het verkoolde perkament, waardoor het mogelijk was om de tekst te ontcijferen.

Inkt op basis van houtskool

'Een prachtig verhaal', zegt Joris Dik, hoogleraar materiaalkunde in kunst en archeologie aan de Universiteit van Delft, die niet bij de studie betrokken was. 'Tot nog toe is dit met afstand het duidelijkste wat ik gezien heb om dergelijke teksten zichtbaar te maken.'

Volgens Dik is het opvallend dat het mogelijk bleek om de tekst te ontcijferen, omdat bij de meeste boekrollen gebruik werd gemaakt van inkt op basis van houtskool. Die zou niet te onderscheiden geweest zijn van het verkoolde perkament.

'Waarschijnlijk heeft er in deze inkt een metaal gezeten, zoals lood of kwik', zegt Dik. 'Zeker weten doen de onderzoekers dat niet, omdat ze geen chemische analyse kunnen uitvoeren. Die inktsoorten waren zeer zeldzaam en duur en werden alleen voor belangrijke stukken tekst gebruikt. Daarom is het de vraag of deze methode breed toepasbaar is voor dit soort boekrollen.'

Op een na oudste

Er wordt wel gewerkt aan een methode om ook teksten met koolstofinkt op onuitgerolde boekrollen te ontcijferen, door met de röntgenstraling de vezels van het papier en de inkt te onderscheiden, maar op dit moment is die methode nog niet bruikbaar.

De ontcijferde rol is de op een na oudste Hebreeuwse boekrol ooit gevonden na de beroemde Dode Zeerollen, die uit de eerste eeuw voor en na Christus stammen. De rol toont het begin van het derde Bijbelboek, Leviticus. De tekst is identiek aan de tekst die door de middeleeuwen heen de standaardtekst is gebleven, vertelt Holger Gzella, hoogleraar Hebreeuwse en Aramese taal- en letterkunde aan de Universiteit Leiden, die niet betrokken was bij de studie. 'Tot de eerste eeuw na Christus was de tekst nogal vloeibaar en waren er verschillende teksten in omloop. Toen heeft vermoedelijk een Rabbijns conclaaf één versie gekozen. Hoe dit precies tot stand is gekomen is niet bekend, maar deze studie bevestigt dit beeld. Elk mozaïeksteentje dat hieraan bijdraagt is belangrijk.'

Leviticus

En de HEERE riep Mozes, en sprak tot hem uit de tent der samenkomst, zeggende: Spreek tot de kinderen Israëls, en zeg tot hen: Als een mens uit u den HEERE een offerande zal offeren, gij zult uw offeranden offeren van het vee, van runderen en van schapen. Zo luidt de eerste zin van het Bijbelboek Leviticus in de Nederlandse Statenvertaling. Het boek is genoemd naar Levi, een van de zonen van aartsvader Jacob en zou rond 1440 voor Christus zijn opgetekend door Mozes uit de mond van God. Het bevat de Joodse wetten, voor reinheid, zeden, ethiek en hygiëne.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.