Eclips: 'Een teken van oorlog?'

Zonsverduisteringen waren in vroeger tijden moeilijk te begrijpen. Vandaar dat ze schrik aanjoegen en als slechte voortekenen werden gezien...

'De duisternis duurde twee uur, wat droevig en angstaanjagend was. Veel mensen barstten in huilen uit en de schapen, ossen en paarden gingen dicht tegen elkaar aan staan uit pure vrees.'

Antiochië, 1176. Angst beheerst het volk tijdens een totale zonsverduistering. 63 Jaar later is het weer raak, ditmaal in Split, Kroatië. 'Alle mensen werden zo bevangen door angst dat ze als gekken heen en weer renden. Ze schreeuwden en dachten dat het einde van de wereld was gekomen.' Zelfs de wilde dieren zijn zo verlamd van schrik, dat ze gemakkelijk te vangen zijn, wat sommige ook overkomt.

Het zal je maar gebeuren: vrij plotseling valt de duisternis in, midden op de dag, en je weet de oorzaak niet. Eeuwenlang blijven zonsverduisteringen dan ook angst inboezemen. Zelfs lang nadat de oorzaak van het natuurverschijnsel wijd en zijd bekend is geworden, heerst er vrees.

Op 11 juli 1991 proberen Belgische astronomen in de tuin van hun hotel in Mexicaans Californië waarnemingen te doen aan een eclips. Daarvoor is veel concentratie vereist. Maar bij het plotseling donker worden maakt het hotelpersoneel van schrik zoveel misbaar, dat het onderzoek deels mislukt. In 1995 wordt zwangere vrouwen in India aangeraden zich tijdens de verduistering van 24 oktober in te smeren met een mengsel van water en rood zand om mismaakte baby's te voorkomen. Hun dorpsgenoten moeten veel lawaai maken, wat trouwens door de eeuwen heen op veel plaatsen als een probaat anti-eclipsmiddel wordt gezien.

Want veel volkeren hebben zonsverduisteringen vooral als een slecht voorteken beschouwd, waartegen iets moet worden ondernomen, bijvoorbeeld door speciale rituelen. 'O, hoogste ster, aan ons ontrukt op klaarlichte dag. Brengt ge een teken van oorlog, misoogst of een onzegbaar zware sneeuwstorm? Of wilt ge, door het land te overstromen, het menselijk ras overnieuw laten beginnen?', lamenteert een dichter in het Griekse Thebe over de eclips van 463 voor Christus. Over die van 1267 in Constantinopel bestaat echter geen twijfel: die is het voorteken geweest van de rampspoed die de Turken over het Byzantijnse rijk hebben gebracht, weet een chroniqueur zeker.

Het is begrijpelijk dat er zo tegen zonsverduisteringen wordt aangekeken. De hemel is immers de woonplaats van de goden, en vreemde hemelverschijnselen als eclipsen moeten haast wel waarschuwingen van die goden zijn. Of een straf van hen. De Oud-Testamentische onheilsprofeet Amos dreigt het zondige volk hiermee als hij God laat zeggen: 'Op die dag laat Ik de zon ondergaan op het middaguur en verduister ik de aarde op klaarlichte dag. Dan verander Ik uw feesten in rouw en uw liederen in gejammer.'

Geen wonder dat steeds wordt geprobeerd eclipsen en andere verschijnselen te voorspellen. Heersers van volkeren als de Chinezen en de Babyloniërs hebben astronomen in dienst, die - wat het voorzien van eclipsen betreft - overigens zeer vaak falen. Die heersers hebben groot gelijk met hun ontzag voor de zonsverduistering, want als die één ding voorspelt, is het wel het einde van de heerser.

'Op de dag wu-wu was de zon bijna geheel bedekt. Twee jaar en drie maanden later stierf de keizerin', staat genoteerd over de eclips in China in het jaar 120. 'Op de tweede dag toen koning Henry sliep, werd de dag donker over heel het land. Nog hetzelfde jaar overleed de koning', heet het in 1133 in Engeland.

En Nederland? Heel weinig is opgetekend over de reacties van Nederlanders op eclipsen. Na lang zoeken vond men in Friesland een aantekening over de zonsverduistering van 1715 die alleen in het uiterste noorden van het land totaal was. 'Den 3en Meij tusschen 9 en 10 uur voor noen, was er een groote verduysteringe in de zon, soodanig dat ik de school zoo lang moest stil staan', schrijft de onderwijzer Hoyte Roucoma uit Dronrijp. Geen spoor van angst bij hem.

Die is er ook niet voor de bijna-totale verduistering op 17 april 1912, al is drie dagen ervoor de Titanic vergaan. Integendeel, de eclips wordt een heilzame werking toegeschreven, althans door een columnist van de Opregte Steenwijker Courant. 'Menschen die elkaar anders niet aan zouden kijken, maakten een praatje, leenden elkaar hun beroet glaasje. ( . . .) Dat maakte de zonsverduistering eigenlijk veel belangwekkender dan het feit dat de maan tusschen de zon en de aarde kwam te staan.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden