VR Hug, een werk van de kunstenaar Tom Galle

Achtergrond Psychologische hulp door virtual reality

Dus u wilt van uw nare herinneringen af? Ook dat kan met een VR-bril

VR Hug, een werk van de kunstenaar Tom Galle Beeld Tom Galle

Het lijkt een kwestie van tijd voordat iedereen thuis van zijn trauma’s af kan komen met EMDR. Zonder psycholoog, maar met virtualrealitybril. De succesvolle therapie schijnt geknipt voor de bril. Maar het is niet zonder risico’s.

‘Laat je vooral meevoeren, verzet je niet.’ Doen we. Een opgeruimde kamer met een salontafel, wat stoelen en een bank. Verder gebeurt er niet zoveel, totdat een metalig uitziende bal snel van links naar rechts beweegt en weer terug. Spectaculair is deze ervaring met de virtual reality-bril niet, maar dat is ook niet de bedoeling. 

Dergelijke brillen worden al langer gebruikt om angsten te bestrijden. Angst voor spinnen bijvoorbeeld, door via zo’n bril de eigenaar gedoseerd met spinnen te confronteren. Maar voor EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) is de toepassing nieuw. In het kort komt deze therapie erop neer dat nare herinneringen worden ontdaan van hun negatieve, emotionele lading door ze opnieuw in het geheugen op te slaan, maar dan in een neutrale lade. Klinkt vaag, maar het werkt. Vandaar dat er een complete industrie rondom EMDR is ontstaan. Of het nu gaat om mensen die langdurig zijn misbruikt, om militairen met traumatische oorlogservaringen of om lichtere gevallen zoals een niet al te heftig auto-ongeluk: EMDR helpt in veel gevallen.

Geluiden

Een therapeut vraagt de patiënt een nare of traumatische herinnering op te roepen. Vervolgens leidt de therapeut hem of haar af met bewegingen en geluiden. Door bijvoorbeeld met de vinger bewegingen voor de ogen te maken en de patiënt te vragen deze te volgen. Uiteindelijk moet de gebeurtenis opnieuw worden opgeslagen in het geheugen, nadat het werkgeheugen is gebombardeerd met neutrale taken. Niet langer met de oorspronkelijke negatieve lading, die als het ware overschreven, met dank aan de geluiden en bewegingen.

Precies dit proces kan in een VR-bril worden nagebootst. Technisch is het natuurlijk niet ingewikkeld. Bewegende balletjes en geluidjes: virtual reality heeft wel voor hetere vuren gestaan. Vanuit verschillende hoeken worden de eerste experimenten gedaan met EMDR in combinatie met VR. Nee, de uitdaging ligt ergens anders, vertelt Mike Verhiel van het Nederlandse Psylaris. Bij deze start-up werken nu drie man: een psycholoog, een techneut en Verhiel, die de zakelijke kant doet. Inmiddels is het bedrijf onder de vleugels gekomen van de prestigieuze start-upinvesteerder Y Combinator, die eerder geld stak in onder andere AirBnb en Dropbox.

‘Het idee is in de basis hetzelfde als bij klassieke EMDR’, legt Verhiel uit. Met het verschil dat bij het gebruik van de VR-bril niet per se een therapeut nodig is. Dat maakt de drempel om de therapie te volgen een stuk lager. Er is nog een belangrijk verschil: Psylaris heeft de sessies van een uur ingedikt tot ongeveer een kwartier. In dit kwartier leidt een prettige vrouwenstem de drager van de bril door de sessie, om af te sluiten met een korte meditatie. De patiënt heeft daarbij een digitale aanwijzer in de hand, waarmee hij af en toe op ‘ok’ moet drukken. Voor de rest zijn het de balletjes en klikklakgeluiden die het werk doen, soms tegelijkertijd. 

De ruimte die de patiënt ziet als hij de VR-app van Psylaris gebruikt. Beeld Psylaris

Allemaal leuk en aardig, maar hoe weet ik zeker dat dit ook werkt? Of dat er geen risico’s aan vast zitten? Geen zorg, zegt Verhiel: uit de eerste ervaringen weten we al dat het werkt. ‘Maar we gaan dat ook op academisch niveau bewijzen.’ Dit bewijs is ook van belang voor verzekeraars, willen ze de therapie vergoeden. Verder benadrukt Verhiel dat de bril niet gebruikt moet worden bij zwaardere trauma’s, zoals misbruik. De app raadt patiënten ook aan om voor dit soort zaken professionele hulp in te roepen.

Dat soort professionele hulp wordt geboden door GGZ-kliniek U-center, die de bril momenteel aan het testen is in haar praktijk. ‘In potentie vinden we dit veelbelovend’, zegt Ingrid Weijnen, directeur behandelzaken van U-center. ‘Voor verzekeraars werkt het kostenbesparend en de patiënt heeft meer eigen regie, omdat hij op zijn eigen moment kan bepalen of hij het gebruikt’. Maar, benadrukt Weijnen, het is nog te vroeg om uitspraken over de werking te doen. U-center werkt veel met complexe gevallen: patiënten met ernstige trauma’s. Mensen die met langdurig misbruik te maken hebben gehad of militairen die teruggekeerd zijn van vredesmissies. 

Weijnen: ‘Dat maakt dat je zeer voorzichtig moet zijn bij het gebruik van dit soort innovaties.’ De eerste stap is om de bril alleen samen met een therapeut in de kliniek te gebruiken. Sowieso moet de patiënt stabiel genoeg zijn. U-center zit nu in die eerste stap. Uiteindelijk hoopt ook Weijnen dat de bril zelfstandig kan worden gebruikt, juist vanwege die zelfregie. ‘Voordat we dat kunnen doen, is eerst grondig wetenschappelijk onderzoek nodig, zeker als je het voor de complexe trauma’s gaat inzetten.’ Hiervoor werkt U-center samen met de Universiteit van Maastricht.

Ad de Jongh, als bijzonder hoogleraar angst- en gedragsstoornissen verbonden aan het Academisch Centrum Tandheelkunde Amsterdam, introduceerde al zo’n 25 jaar geleden EMDR in Nederland en is ook bestuurslid bij de Vereniging EMDR Nederland. De Jongh plaatst een aantal kanttekeningen bij het gebruik van VR-brillen. ‘Wat gebeurt er als iemand overweldigd wordt door herinneringen en in paniek raakt en door emoties wordt overspoeld? Normaliter is er dan een gediplomeerd therapeut in de buurt die kan ingrijpen.’ 

Wetenschappelijk onderzoek nodig

Wat niet wil zeggen dat De Jongh tegen het gebruik van virtual reality in combinatie met EMDR is. Sterker nog: hij is er zelf ook mee aan het experimenteren. Dat gebeurt met een app die is ontwikkeld door het Psychotrauma Expertise Centrum (Psytrec) in Bilthoven, samen met het Alkmaarse softwarebedrijf Triple. Deze app is erg vergelijkbaar met die van Psylaris. ‘We zitten nog helemaal in de beginfase, maar ik weet nu al dat het heel lastig zal worden om dit te doen zonder psycholoog in dezelfde ruimte.’

De Jongh denkt meer aan een opstelling waarbij zes patiënten met een bril op in één ruimte zitten met een therapeut, die zo nodig kan ingrijpen. ‘Maar ook dan alleen bij eenvoudige negatieve gedachten. Gedoe op het werk, een auto-ongeluk. Het probleem is echter dat de patiënt zelf niet altijd goed kan inschatten wat zwaar is en wat niet. Bovendien: kan hij of zij de verleiding weerstaan om de bril niet even te proberen?’

Over één ding zijn De Jongh, Weijnen en Verhiel het in ieder geval roerend eens: er is allereerst grondig wetenschappelijk onderzoek nodig. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.