Duizenden jaren rondsjokken en toen zag de Homo sapiens plots het licht

Waar wachtten ze al die tijd toch op?

Ineens veroverde de moderne mens de wereld, heet het altijd, alsof het licht aanging 40 duizend jaar geleden. Maar afgelopen weken bleek weer dat Homo sapiens toen al millennia rondsjokte door Afrika, met enorm brein en al. Waar wachtten ze op?

Links de 300 duizend jaar oude schedel, rechts een 'moderne' Homo sapiens. Beeld reuters

Het is maar een klein stukje vergeeld bot, niet groter dan een visitekaartje. Een rijtje verweerde tanden erin, alsof iemand zijn gebitsprothese heeft verloren. Toch haalde het bitje vorige week het wereldnieuws: moet je kijken, een heus stukje bovenkaak van een moderne mens. Gevonden in een grot in het Karmelgebergte in Israël. Van liefst 180 duizend jaar geleden, uit een tijd dat Homo sapiens zich eigenlijk helemaal nog niet ver buiten Afrika waagde. 'De mens verliet Afrika 60 duizend jaar eerder dan verwacht', heet zoiets in de persberichten dan al snel.

Mooie vondst, maar het bitje komt bepaald niet onverwacht, zegt hoogleraar oude steentijd aan de Universiteit Leiden Wil Roebroeks. Zo bracht genetisch onderzoek vorig jaar aan het licht dat onze voorouders minstens 250 duizend jaar geleden al seks moeten hebben gehad met Neanderthalers. Een sterke aanwijzing dat de modernen wel vaker hun continent af kwamen. Want Neanderthalers, die zaten in Azië en Europa. 'Het Midden-Oosten was het grensgebied', schetst Roebroeks. 'Soms was het hier Neanderthalerterrein, in andere tijdperken werd het weer bevolkt door hun moderner ogende tijdgenoten.' Kijk dus niet raar op als je hier af en toe een rondslingerend onderdeel vindt van een Homo sapiens, wil hij maar zeggen.

Opeens was er beeld

Wat gebeurde er toch allemaal aan de dageraad van onze soort? Lang was de gedachte dat bij onze voorvaderen de zon een jaar of 40 duizend geleden opeens doorbrak, in een plotse, culturele revolutie. Als vanuit het niets trok de moderne mens in die tijd Europa en Azië binnen, en opeens waren er overal kunstige grottekeningen en figuratieve gesneden beeldjes van bot en ivoor. 'Alsof je op het knopje van de projector drukt', schetst Roebroeks. 'Opeens is er beeld.'

Onfortuinlijke voorlopermensen zoals de Neanderthaler en de 'Denisovamens' die de pech hadden in de weg te lopen, hadden het nakijken. Ze werden weggevaagd, stierven uit, verdwenen binnen amper tienduizend jaar uit Azië en Europa. Niet opgewassen tegen die tsunami van vernieuwing en moderniteit uit Afrika, met die lage voorhoofden van ze. Althans: dat was de gedachte.

De vindplaats van Homo sapiens-resten in Marokko. Beeld Shannon McPherron, MPI EVA Leipzig

Het beeld kantelt

Maar de laatste tien, vijftien jaar is dat beeld aan het kantelen. Niks plotse revolutie: Homo sapiens stond al honderdduizenden jaren te sudderen in de braadpan Afrika. En nu en dan, als het klimaat het toeliet, trok hij dat continent eventjes uit - waar hij dan bijvoorbeeld wat tanden achterliet. 'We weten dat er zo'n 600 duizend jaar geleden een splitsing was, tussen een populatie die onder meer de Neanderthalers opleverde, en een waaruit de moderne mens zich ontwikkelde. Dat veronderstelt al geleidelijkheid', zegt Roebroeks. Homo sapiens was er heus niet van de ene dag op de andere.

En de plotselinge eruptie van kunstzinnigheid van circa 40 duizend jaar geleden, overigens niet alleen in de beroemde beschilderde grotten van Spanje en Frankrijk, maar ook in Indonesië? Zelfs die hoeft nog niet te duiden op een plotse mentale sprong voorwaarts, benadrukt Roebroeks. 'Het enige wat er in feite veranderde, is dat men in een paar regio's in de wereld figuratieve kunst ging maken', zegt hij. 'Je kunt je afvragen hoe belangrijk dat is. We kennen vandaag de dag ook jager-verzamelaars die niet aan kunst doen die je als archeoloog terug zou vinden.'

Het is, zo gaat dat in de archeologie, een reeks vondsten in de Afrikaanse bodem die het nieuwe beeld aanstuurt. In Zuid-Afrika vond men tot kralen omgevormde schelpjes en een blokje rode oker met een ruitjespatroon erin gekrast, van ongeveer 70 duizend jaar oud: bewijs dat er bij de modernen destijds kennelijk al van alles broeide onder de hersenpan. Of neem de vondst in Ethiopië, van twee mensenschedels met krassen erin. 160 duizend jaar oud, en een sterke aanwijzing dat men zelfs toen al in de weer was met schedels als trofee of ritueel versiersel; er betekenis aan toekende, er gedachten bij had.

En dan was er de ontdekking, vorig jaar, van Homo-sapiensresten van liefst dik 300 duizend jaar oud in Marokko, veel ouder dan men tot dusver kende. Die 'moderne' mens was in alles modern, had een even groot brein als het onze, maakte geavanceerde stenen werktuigen en zal niet heel anders hebben geleefd dan moderne Afrikaanse jagersvolkeren.

Raar. Als Homo sapiens toen al bestond, nauwelijks te onderscheiden van de hedendaagse mens, waarom zou het dan toch nog vele millennia duren voordat hij de wereld veroverde? Als hij als twee druppels water op ons leek, waarin was hij dan ánders?

Wielerhoofden

Misschien ontbrak er nog iets in zijn bovenkamer, een of ander cruciaal radertje of snoertje, blijkt uit nieuwe aanwijzingen. De Marokkaanse fossielen gaven daarvoor al een aanwijzing: Homo sapiens had destijds nog niet het kenmerkende, hoge 'bolhoed'-schedeldak van vandaag. Eerder een wielrennershelm: een groot, ietwat afgeplat brein, enigszins langwerpig van achter naar voren.

De wielerhoofden - modern van lijf, maar nog een beetje simpel in de bovenkamer - moeten ook de mensen zijn geweest die naar Israël liepen en daar hun gebit verloren. Op het eerste gezicht volstrekt moderne, zwarte nomadische jagers - tot je ze wat beter leerde kennen. Dit waren toch ook weer niet de hypersociale, cultureel verfijnde kletsmajoors die hedendaagse mensen wél zijn. Zo lijkt het erop dat ze hun doden gewoon achterlieten in plaats van begroeven, en niet constant in de weer waren met de ingewikkelde symbolen en kunstzinnige tierelantijntjes die vandaag de dag steevast de aanwezigheid van de mens verraden.

'Deze vroege moderne mensen waren beslist niet dom of asociaal', benadrukt hoofdonderzoeker Simon Neubauer van het Max Planck Instituut voor Evolutionaire Antropologie desgevraagd. 'Maar in mijn optiek hadden ze waarschijnlijk wel andere sociale vaardigheden dan wij. Al denk ik dat er eerder sprake was van graduele, dan van fundamentele verschillen met onszelf.'

Hersenupgrade

Neubauer presenteerde vorige week samen met twee collega's fascinerende nieuwe resultaten van een langlopend vergelijkend onderzoek van de breinen van vroege Homo sapiens. Twintig binnenkanten van schedels van vroege moderne mensen bracht hij met CT-scans gedetailleerd in beeld, afkomstig uit Afrika, het Midden-Oosten en Europa, en verspreid over de afgelopen paar honderdduizend jaar.

De schedels laten een mensenbrein zien dat niet zozeer groter werd, maar dat vooral onder de kruin en aan de achterkant geleidelijk opzwol, waardoor het bolvormiger en hoger werd - van wielerhelm tot bolhoed. En dat is een aanwijzing dat we gedurende de afgelopen 200 duizend jaar een stevige hersenupgrade kregen, waarbij bepaalde functies en vaardigheden gaandeweg verbeterden, oppert het Duitse team in Science Advances.

De ontwikkeling blijkt zich vooral te hebben afgespeeld in twee hersengebieden: de kleine hersenen ofwel cerebellum helemaal achterin, en de pariëtaalkwab hoog onder de kruin, stelt Neubauer. 'Het cerebellum is betrokken bij motorische functies, maar ook bij taal, sociaal begrip en affectie', schetst hij. De pariëtaalkwab daarentegen is weer belangrijk 'bij de verbinding van breingebieden die te maken hebben met sensomotorische en ruimtelijk-zintuiglijke integratie, planning en zelfbewustzijn.'

Antieke, Afrikaanse lijn

Dat is een mondvol moeilijke woorden, maar je ziet het voor je: onze Afrikaanse voorouder, die langzaam zelfbewust werd, zijn sociale banden verdiepte en ook nog eens handiger werd met zijn handen. Niet verwonderlijk dat er ook experts zijn die het allemaal wat te mooi vinden om waar te zijn. 'Het is verleidelijk om te denken dat dit soort veranderingen aan het brein iets zeggen over gedrag of intelligentie', reageert wetenschapsfilosoof Krist Vaesen (TU Eindhoven, Universiteit Leiden). 'Maar de geschiedenis leert dat men hiermee voorzichtig moet zijn'.

Er is nog iets, schrijft de flamboyante paleoantropoloog John Hawks van de Universiteit van Wisconsin desgevraagd in een e-mail. Want als hun breinen echt zo anders waren, zijn het dan nog wel moderne mensen? 'Volgens Neubauers gegevens zaten ze wat betreft hersenvorm in tussen Homo erectus en Neanderthaler, en lijken ze in niets op nu levende mensen', merkt Hawks op. 'Ik zou zeggen dat dit betekent dat ze misschien helemaal niet 'modern' zijn, maar eerder vertegenwoordigers van een antieke, Afrikaanse lijn. In sommige aspecten stonden ze dichter bij ons dan de Neanderthalers. Maar op andere onderdelen - waaronder kennelijk hun brein - waren ze haast net zo primitief als Homo erectus'.

Dat zou misschien verklaren waarom écht modern gedrag zo extreem langzaam ontstond, kraaltje voor kraaltje, uitgesmeerd over vele duizenden generaties. Tot ons ontwikkelende brein zo ergens rond de 100 tot 50 duizend jaar geleden uiteindelijk een soort mentaal kookpunt bereikte - waarna de kunst, de frutsels en de werken van Shakespeare vanzelf volgden? Neubauer drukt zich behoedzaam uit: 'Het hedendaagse, ronde uiterlijk van ons brein werd inderdaad precies bereikt in de tijd waarin sommige archeologen de 'menselijke revolutie' ontwaren', stelt hij vast. 'Ik vermoed dat ons brein rond dit moment, in jouw woorden, inderdaad overkookte.'

Misschien zegt het projectormomentje van onze voorvaderen meer over de hedendaagse mens dan over de prehistorie. Een iconisch scheppingsmoment waarop de mens helemaal 'af' was en als bij toverslag het licht zag - wie wil zo'n handzame startdatum van de mensheid nou níét?

Check uw babyface

Als u dacht dat ú modern was, kijk uw baby eens aan. Menselijke baby's zijn waar de evolutie werkelijk heeft ingegrepen, schetst oermensenonderzoeker Simon Neubauer. De ronde bovenkant van een mensenhoofd geeft het weg: bij baby's trekt de schedel rond de geboorte samen tot die vorm. Een teken dat de evolutie heeft ingegrepen op het genetische recept dat een ontwikkelende mensenbaby vertelt hoe je een hoofd aanlegt, aldus Neubauer. Het gevolg is dat mensenbaby's ter wereld komen met op hun hoofd het modernste schedeldakje dat de apenwereld tot dusver heeft voortgebracht.

Beeld VK Graph / Nature
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.