Duidelijke daad laat ook vragen open

Politiek statement euthanasie als rouwadvertentie

Een rouwadvertentie als politieke actie: oud-CDA-Kamerlid Van der Heijden en zijn vrouw maakten een einde aan hun leven en pleitten voor meer ruimte voor euthanasie.

De rouwadvertentie van het echtpaar Van der Heijden.

Was het echtpaar Gonnie en Frans Jozef van der Heijden terminaal ziek of levensmoe? Hun pleidooi voor een ruimere euthanasiewetgeving in de rouwadvertentie roept veel vragen op. Vast staat dat hun zelfgekozen dood geen reguliere euthanasie was. Er was geen huisarts bij aanwezig. Wel zijn ze begeleid door een consulent van de stichting De Einder. Dit zegt Miriam de Bontridder, bestuurslid van de humanistische organisatie die informatie verstrekt over 'zelfeuthanasie'.

Uit de uitgebreide tekst in de rouwadvertentie in het Algemeen Dagblad van dinsdag valt op te maken dat het echtpaar een lijdensweg voor wilde zijn. Ze bepleiten de mogelijkheid voor euthanasie voor 'mensen die menen dat hun leven in groot lijden en last dreigt te eindigen' op een moment dat 'ze nog niet al te zeer lijden en in last voor zich zelf en anderen verkeren.' Of ze onder lichamelijk of psychisch lijden gebukt gingen, is niet duidelijk. Nabestaanden waren dinsdag niet bereikbaar voor een toelichting.

Reactie Tweede Kamer

De laatste hartenkreet van oud-CDA-Kamerlid Frans Jozef van der Heijden en zijn vrouw Gonnie stuit bij christelijke partijen in de Tweede Kamer op ongemak. Het echtpaar maakte vrijdag gezamenlijk een eind aan het leven, hun rouwadvertentie leest als een politieke verklaring tegen de huidige euthanasiewetgeving.

'Apart verhaal'

Volgens Miriam de Bontridder wilde het echtpaar duidelijk maken het niet eens te zijn met de huidige euthanasiewetgeving. Maar hun zelfgekozen dood laat zien dat het ook zonder aanpassing van de wet mogelijk is, zegt Anne-Mei The, euthanasiedeskundige en hoogleraar langdurige zorg en dementie. 'Een apart verhaal', vindt ze de tekst in de rouw-advertentie. 'Een rouwadvertentie is een rare plek voor zo'n statement. Een uitgebreider manifest had meer helderheid gegeven. Op mij komt het over als de samenleving een schuldgevoel aanpraten.'

Het is onduidelijk wat er met het echtpaar aan de hand was. Waren ze ziek en zo ja, hoe ernstig? Ze spreken van een dreigend einde in 'groot lijden en last', onder meer door 'ernstig aangetaste zorg'. The: 'Hebben ze falende zorg aan den lijve ondervonden of waren ze bang geen goede zorg te krijgen? Het is bekend dat veel ouderen vrezen niet goed verzorgd te worden. De kwaliteit van de zorg staat ter discussie, maar de zorg in verpleeghuizen in Nederland behoort tot de top drie in de wereld.'

Bij een zelfgekozen levenseinde van een echtpaar rijst keer op keer de vraag of man en vrouw hun doodswens deelden, of dat de een de ander heeft overgehaald, of onder druk gezet.

Onderzoeker Els van Wijngaarden, verbonden aan de Universiteit voor Humanistiek, heeft onderzoek gedaan naar de doodswens van echtparen. Er bestaat volgens haar ten onrechte een 'romantisch beeld' van een echtpaar dat na een langdurig samenzijn uit het leven stapt. De aandacht die Gonnie en Frans Jozef van der Heijden vragen voor 'samen afscheid nemen' na 53 jaar huwelijk, is volgens haar begrijpelijk, maar in de praktijk gecompliceerder dan het lijkt.

Van Wijngaarden: 'Uit mijn onderzoek en uit andere wetenschappelijke studies blijkt dat er vaak sprake is van druk die de ene partner op de andere uitoefent. Ze beslissen samen uit het leven te stappen, maar het moment bepalen waarop dat gebeurt, zorgt dikwijls voor spanning. Dat komt bijvoorbeeld doordat de een toch nog aan het leven hecht en op uitstel aandringt.'

Ze noemt als voorbeeld de geruchtmakende documentaire Zij moest eerst... van Wibo van der Linde uit 1984. Daarin bereidt de gepensioneerde geoloog Rein van Bemmelen met zijn ziekelijke en eveneens bejaarde vrouw Lucie een gezamenlijk levenseinde voor. 'Je ziet dat de vrouw door de man onder druk wordt gezet, ook al is het een gezamenlijk besluit. Ze wil absoluut niet al eerste gaan, maar laat zich door hem overhalen.' Rein zegt haar later te volgen om nog 'het een en ander te regelen'. Lucie zegt ook voor de camera dat zij soms denkt dat haar man haar 'wil vermoorden'. Lucie sterft in maart 1983.

De documentairemaker ontdekt dat Rein kort daarna naar Oostenrijk afreist, waar hij in augustus trouwt met de vriendin van zijn overleden echtgenote. Lang zal hij niet van dit avontuurtje kunnen genieten, want acht maanden na Lucie bezwijkt hij aan endeldarmkanker.

Van Wijngaarden: 'Dit verhaal maakt duidelijk dat een zelfgekozen dood altijd een individuele keuze blijft.'

Van der Heijden Beeld ANP

Arthur Koestler

Een van de beroemdste voorbeelden is de zelfmoord van het echtpaar Arthur Koestler en zijn vrouw Cynthia in 1983. De 77-jarige Hongaarse schrijver en journalist Koestler had terminale leukemie, zijn veel jongere, 55-jarige echtgenote was kerngezond. De ziekte van Parkinson had hem een paar jaar eerder al het schrijven hoegenaamd onmogelijk gemaakt. Het paar werd twee dagen na hun suïcide op 1 maart 1983 in hun woning gevonden.

Er ontstond een controverse over de vraag of Koestler zijn vrouw had gedwongen gezamenlijk uit het leven te stappen. Volgens vrienden zat ze stevig bij hem onder de plak. Aan een getypte brief die hij had achtergelaten had zij toegevoegd niet zonder haar man te kunnen leven.

Anders was het zeer waarschijnlijk met het hoogbejaarde echtpaar David (86) en Willemke (84) Postma uit Meppel, dat in januari 2014 in het bijzijn van hun kinderen gezamenlijk een einde aan hun leven maakte.

Ze wilden een verhuizing naar een verzorgingshuis voor zijn en bereidden hun vertrek uit het leven met hulp van humanistische stichting De Einder, die hulp biedt bij een zelfgekozen dood, zorgvuldig voor. Open over hun voornemen, vierden ze een maand eerder hun allerlaatste kerst met kinderen en kleinkinderen.

In hun rouwadvertentie schreven de Postma's: 'We verlaten tevreden dit aardse bestaan, het is onze tijd, we gaan.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.