BESCHOUWING

Droom Meester: hoofdrolspeler in je eigen droomfilm

Vliegen als een condor, een goed gesprek voeren met een overleden familielid, 10 miljoen winnen in de loterij. Met wat training kan iedereen leren in zijn bed zijn eigen dromen te regisseren. Misschien dat deze 'lucide dromen' zelfs kunnen helpen bij psychische problemen.

Regisseur James Cameron wilde het gevoel van lucide dromen opwekken in de vliegscènes in zijn film Avatar (2009).

Hij zat gevangen in een kleine ijzeren kooi en om hem heen cirkelde de heks uit Sneeuwwitje. Gillend werd de 7-jarige Tim Post wakker en rende naar de slaapkamer van zijn ouders.

'Het is maar een droom, Tim', zei zijn moeder. 'Het is niet echt.'

Maar de droom, of liever nachtmerrie, bleef terugkeren. Totdat er op een nacht iets bijzonders gebeurde. Terwijl Tim Post weer vast zat in die kooi herinnerde hij zich de boodschap van zijn moeder: dit is niet echt, ik droom dit en wil nu wakker worden.

En toen werd hij wakker en lag gewoon in zijn bed. Dromen terwijl je wéét dat je droomt; Post, inmiddels 32 jaar en onderwijspsycholoog aan de Universiteit Twente, geeft er nu wereldwijd cursussen in. Daar leert hij mensen ook hoe ze deze zogeheten lucide dromen kunnen sturen. Zodat je niet alleen passief toekijkt, maar de fantasiewereld naar eigen hand kunt zetten.

Wat zal ik gaan dromen?, vragen cursisten weleens.

Wat je maar wilt, antwoordt Post dan.

Na een 30-daagse online cursus krijgen de meesten het voor elkaar om 's nachts hoofdrolspeler te worden in hun eigen droomfilm. Vliegen over een Lord of the Rings-achtig landschap? Waanzinnige seks met een Hollywoodster? Alvast oefenen voor een spannend sollicitatiegesprek? Niks is te gek, zolang je er maar in slaagt om in die mysterieuze staat van halfbewustzijn te blijven die mag rekenen op belangstelling bij een kleine, maar fanatieke groep wetenschappers.

Lang durfden onderzoekers hun vingers niet te branden aan lucide dromen. Te vaag, te zeldzaam, te spiritueel om serieus te kunnen bestuderen. Want mensen kunnen wel zéggen dat ze lucide dromen, maar hoe kun je ooit controleren of dit echt zo is? Totdat de Amerikaanse wetenschapper Stephen LaBerge van Stanford University ontdekte dat je lucide dromers een opdracht mee kunt geven. Bijvoorbeeld: heb je een lucide droom? Kijk dan in je droom links, rechts, links, rechts, alsof je een tenniswedstrijd volgt.

Afgesproken oogsignaal

Zo kunnen neurowetenschappers nu live meekijken in de breinen van dromers die missies uitvoeren die de onderzoekers hun meegeven. Ervaren lucide dromers liggen dan aan apparatuur die hun hersenactiviteit meet, hun oogbewegingen en hun spierspanning. De droomslaap is goed te herkennen: het lichaam is extreem ontspannen, op de ogen na, die snel alle kanten op bewegen (Rapid Eye Movement, REM).

Maar dan is daar ineens het afgesproken oogsignaal van de lucide dromer: links, rechts, links, rechts. Het teken van de slaper dat hij bewust is geworden in de droombeleving en de droomregie neemt. Vervolgens gaat hij direct de volgende afgesproken taak uitvoeren, bijvoorbeeld tien tellen lang afwisselend de linker- en rechtervuist ballen.

'Van buitenaf zie je dan niks aan de handen', zegt Martin Dresler van het Donders Instituut in Nijmegen, een van de wetenschappers achter dit experiment. 'De spierspanning blijft nul. Maar binnen in de hersenen zie je precies dezelfde gebieden actief worden als wanneer iemand écht zijn vuist balt.'

De tekst gaat verder onder de afbeelding.

Alfred Hitchcock huurde Salvador Dalí in voor de droomscène in zijn film Spellbound (1945).

Hersengebieden

Hij wijst op onderzoek van de Zwitserse wetenschapper Daniel Erlacher, die vorig jaar aantoonde hoe het oefenen van complexe vingerbewegingen tijdens lucide dromen kan helpen om die vingerbewegingen in het echt beter uit te voeren. Dresler: 'Sporters hebben baat bij het visualiseren van hun bewegingen, bijvoorbeeld hoe ze een moeilijke turnoefening of worp gaan uitvoeren. Als het je lukt om dit ook 's nachts te doen tijdens lucide dromen, word je misschien nog iets beter.'

Wat gebeurt er in het brein op het moment dat iemand lucide begint te dromen? Vergeleken met de gewone droomslaap worden hersengebieden voor in je hoofd een stuk actiever, zoals de dorsolaterale prefrontale cortex. Het zijn dit soort hersengebieden waarvan wetenschappers denken dat ze ook als we wakker zijn cruciaal zijn voor bewustzijn en zelfinzicht.

Frappant is dat bij sommige psychische aandoeningen deze hersengebieden juist haperen. Zo concludeerde Dresler onlangs in het wetenschappelijk tijdschrift Sleep Medicine Reviews dat er 'opvallende overeenkomsten' zijn in de hersenactiviteit tussen lucide dromers en mensen die lijden aan psychoses. Deze patiënten lukt het tijdens aanvallen niet om de echte wereld van hun wanen te onderscheiden. Waar lucide dromers hoog scoren op bewustzijn en zelfinzicht, kampen psychotische hersenen juist met verminderde activiteit in die breinregio's.

Testen

Sinds die ontdekking vragen slaaponderzoekers zich af: kunnen we iets van lucide dromers leren om patiënten te helpen die moeite hebben echt van onecht te onderscheiden? Bij cursussen lucide dromen wordt deelnemers vaak aangeraden om zich gedurende de dag regelmatig af te vragen: droom ik of is dit echt? Zo stijgt de kans dat cursisten zichzelf ook tijdens dromen die vraag stellen, waardoor ze eerder in de droom ontdekken dat ze zich in een fantasiewereld begeven. Zou zo'n zelfde truc ook baat kunnen hebben voor mensen met psychoses, zodat ze scherper zicht krijgen op het verschil tussen de echte wereld en de fantasiewereld die hun brein zelf genereert?

Of zou je op gezonde slapende vrijwilligers medicijnen kunnen testen die het bewustzijn prikkelen waardoor ze meer lucide dromen krijgen? En zouden die middelen dan ook mensen met psychoses kunnen helpen? Of kan het misschien nog futuristischer? Onderzoekers van onder meer de J.W. Goethe-University Frankfurt ontdekten dat zelfinzicht in dromen te stimuleren is door mensen een badmuts vol elektroden op te zetten, en daar tijdens de slaap een specifiek hersensignaal op te wekken. Zou je op een vergelijkbare manier de hersenen van schizofrene patiënten kunnen prikkelen, waardoor deze patiënten beter grip krijgen op wanen?

Romantisch

Iris Sommer, hoogleraar psychiatrie aan het UMC Utrecht Hersencentrum en gespecialiseerd in psychoses, noemt dit 'spannende en romantische ideeën'. Samen met haar collega's experimenteert ze al met het stimuleren van de hersenen. Patiënten die geluiden of stemmen horen die er niet zijn krijgen dan bijvoorbeeld een apparaatje met twee AA-batterijen, dat het brein prikkelt via elektroden op de schedel. 'Het is nu nog te vroeg om te zeggen in hoeverre het echt werkt, we zijn volop bezig dat goed uit te zoeken.'

Bij gesprekken met patiënten met psychoses maakt Sommer geregeld de vergelijking met dromen. 'Patiënten kunnen er zó van overtuigd zijn dat de stemmen die ze horen echt zijn, of dat de buurman hen wil vermoorden. Dan zeg ik: dromen kunnen ook ontzettend realistisch zijn. Waar jij last van hebt, lijkt daar wel wat op, maar dan speelt je brein op klaarlichte dag zo'n spelletje met je. Soms helpt dat patiënten om beter in te zien dat de nare dingen die ze zien of horen niet echt hoeven te zijn.'

Toch betwijfelt Sommer of typische trucs van lucide dromers zoals jezelf regelmatig afvragen of je droomt of niet ook nuttig zijn voor mensen die kampen met psychoses. 'Trainingen om meer lucide te dromen zijn tijdrovend en werken lang niet bij iedereen. Dan zijn er wel betere therapieën beschikbaar om de frontale schors te trainen, zoals geheugenoefeningen op de computer.'

Droomstaat

Ook Dresler wil niet te hard van stapel lopen. Hoewel lucide dromen totaal nieuwe inzichten opleveren over de grenzen van ons bewustzijn, is deze droomstaat in het laboratorium vaak zeldzaam en kort. 'Het liefst zou ik duizenden mensen op commando lucide willen laten dromen in een hersenscanner. Maar de werkelijkheid is dat zelfs ervaren proefpersonen maar moeizaam lucide dromen, zeker in een laboratorium waarbij ze bijvoorbeeld in een luidruchtige MRI-scanner liggen. Eén lucide droom per twee nachten, die misschien maar een paar minuten duurt; daar zijn we vaak al blij mee.'

Het beste bewijs dat lucide dromen therapeutisch nut hebben, speelt zich vooralsnog af in de droomwereld zelf. Zo gaf de Nederlandse slaaponderzoeker Victor Spoormaker voor zijn promotie aan de Universiteit Utrecht droomtrainingen aan vrijwilligers die kampten met terugkerende nachtmerries. De proefpersonen namen zich in bed voor om in de nachtmerrie te bedenken dat het slechts een droom was.

Ook visualiseerden ze overdag hun nachtmerrie in hun hoofd, terwijl ze tegelijkertijd dachten 'het is maar een droom'. Vergeleken met de controlegroep, die op een wachtlijst stond, lukte het de getrainde dromers beter om minder nachtmerries te krijgen. Toch wezen vervolgstudies van Spoormaker en collega's uit dat er simpelere manieren zijn om van nachtmerries af te komen: bijvoorbeeld door een vrolijker einde van je nachtmerrie op papier te zetten, en je dit meerdere keren per dag in te beelden.

De tekst gaat verder onder de afbeelding.

In de film Inception (Christopher Nolan, 2010) breken dieven in dromen in om geheime informatie te bemachtigen.

Nadenken over nachtmerries

Ook de lucide droomtrainer Tim Post oogst succes met de truc om overdag al na te denken over hoe je nachtmerries een positieve wending kunt geven. Zo werd een van zijn cursisten meerdere malen per week in haar dromen achtervolgd door een enge vrouw.

'Wat zou je het liefst met die vrouw willen doen?', vroeg Post.

'Doodschieten', zei ze.

Dat leek Post niet zo'n goed idee. Het inzetten van geweld in dromen heeft geen zin, aldus de droomtrainer. Je kunt nachtmerries beter zien als kans op verzoening en het verwerven van zelfinzicht.

'Neem jezelf eens voor om de vrouw aan te spreken', zei Post. 'Vraag: waarom achtervolg je me de hele tijd?'

Missie

Een paar nachtmerries later lukte het de cursiste om zich tijdens de droom haar missie te herinneren. Ze draaide zich om, keek haar achtervolgster aan en stelde de vraag.

Het antwoord van de belager? 'Er zit een spin achter op je rug en die probeer ik eraf te vegen. Maar je rent de hele tijd weg.'

Waarna de twee in de droom in de lach schoten en de nachtmerrie nooit meer terugkwam.

En Post ziet meer toepassingen voor lucide dromen. Je kunt in je dromen bijvoorbeeld alvast oefenen op een spannend sollicitatiegesprek of sportprestatie, waarbij alles heel realistisch aanvoelt. Ook kent hij iemand die van zijn rookverslaving is afgekomen door het inzetten van lucide dromen. 'In zijn dromen dompelde hij zich onder in een nicotinewolk, stond met tien sigaretten tegelijkertijd in zijn mond. Bij het ontwaken was de hunkering verdwenen, net als bij een frietboer die na een dag in de snackbar zelf totaal geen zin meer heeft in patat.'

Zelf zet Post lucide dromen ook regelmatig in om hem te helpen doelen in het dagelijks leven te halen. 'Lang was ik bang voor spreken in het openbaar. Dus toen ik een TED-praatje moest houden voor een volle zaal werd ik bloednerveus. Ik nam mezelf daarom voor te oefenen in mijn dromen, met beroemdheden in het publiek die ik bewonder. Ik vroeg hun na afloop ook om feedback: volgens Steve Jobs moest ik niet te veel afdwalen van de kernboodschap, Obama raadde me aan meer gebruik te maken van mimiek. Al bespeelde mijn onderbewuste hun reacties, droomde ik me toch sterker. Bij de echte presentatie zat dat gevoel in mijn lijf: je hebt dit al een keer eerder met droomsucces gedaan, je kunt het.'


Beroemde dromers

Vliegen met Cameron

James Cameron, regisseur van o.a. Avatar, Titanic en The Terminator, haalt regelmatig inspiratie uit dromen. In zijn sciencefictionfilm Avatar - waarbij blauwe wezens rondvliegen op draken - deed hij dat misschien nog wel het meest. Zo zei hij tegen Hollywood Today dat hij zijn publiek in de vliegscènes het gevoel van lucide dromen wilde geven: 'Ik denk dat de meeste mensen dromen over vliegen, zeker toen we kinderen waren. Ik heb nu nog steeds veel dromen waarin ik kan vliegen. Ik dacht: als ik dat universele gevoel nou kan overbrengen op het publiek, dan omzeil je alle politieke bullshit en alle taalculturele verschillen en worden we allemaal verbonden door dat gevoel uit onze jeugd: een droomachtige staat waar de wereld magisch is, en eindeloos en eng en gaaf en waarin je kunt vliegen.'

Vrouwen maken met Feynman

De Amerikaanse natuurkundige Richard Feynman - een van de wetenschappers achter de atoombom - was gefascineerd door de dromenwereld. In zijn boek Surely you must be joking, Mr Feynman beschrijft hij onder meer enthousiast hoe hij erin slaagde om in een lucide droom drie oude mannelijke vioolspelers te veranderen in drie meisjes. Ook komt hij met zijn eigen theorie over hoe dromen ontstaan. 'Als je ergens naar kijkt - een mens, een lamp of een muur - zie je niet zomaar verzamelingen van kleuren. Iets zegt je wat het is, het beeld wordt geïnterpreteerd. Wanneer we dromen staat die interpretatie-afdeling nog aan, maar doet zijn werk slordig. Hij vertelt je dat je een menselijke haar ziet, met veel oog voor detail, terwijl dat helemaal niet waar is. De interpretatie-afdeling interpreteert de willekeurige rotzooi in je hersenen als een helder beeld.'

Microslapen met Dalí

De echte wereld: te saai en serieus om tot creatieve inzichten te komen. Daarom probeerde de Spaanse schilder Salvador Dalí de kracht van dromen te oogsten. In zijn boek 50 Secrets of Magic Craftsmanship geeft hij wonderlijke tips. Bijvoorbeeld: laat je partner een uur voordat je normaal wakker wordt een parfum of geur op je kussen sprenkelen die je associeert met een bepaalde persoon of situatie. Je zult daar vervolgens eerder van gaan dromen, aldus Dalí. De surrealistische grootmeester zwoer ook bij microslaapjes. Daarvoor ging hij in een stoel zitten met een sleutel in zijn hand. Op de grond legde hij een bord. Zodra hij in slaap viel, verloren zijn vingers de greep op de sleutel. Waarna de knal van de sleutel op het bord hem wekte. Tijdens het slaapje van een fractie van een seconde is het brein volgens Dalí erg associatief. Daardoor kun je na het ontwaken ineens een origineel inzicht hebben dat bij volle bewustzijn niet was ontstaan.

Lucide dromen in 5 stappen

Zelf regisseur worden van je dromen? Zo doe je dat:

1 Slaap lang en goed. We dromen het meest in de laatste fase van de slaap; wie al na zes uur slaap de zoemer van de wekker hoort, zal moeilijk in een droomslaap komen. Uitslapen in het weekend is een uitgelezen moment om te dromen, en dus ook om lucide te dromen.

2 Vraag je meerdere keren per dag af: droom ik nu of gebeurt dit echt? Tijdens het ontbijt, tijdens een vergadering, tijdens het fietsen. Zo vergroot je de kans dat je jezelf die vraag 's nachts in bed ook stelt in een droom. Word je op dat moment achtervolgd door een gigantische kubusvormige kanarie, dan zul je eerder beseffen dat je aan het dromen bent.

3 Waar wil ik vannacht over dromen? Stel jezelf die vraag vlak voor je in slaap valt en beantwoordt 'm met zoveel mogelijk detail.

4 Maak er een gewoonte van om direct na het wakker worden op te schrijven wat je hebt gedroomd. Zo beklijven dromen beter, en dus ook lucide dromen.

5 Besef je tijdens een droom dat je droomt? Probeer dan in beweging te blijven, en interacties aan te gaan met de droom. Kijk niet alleen naar die deur, maar doe 'm open. Staar niet alleen naar die Hollywoodster, maar spreek hem of haar aan. De 'actie' zorgt ervoor dat de droom helder blijft en langer duurt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden