'Doutzen Kroes die afvalt dankzij borstvoeding? Onzin!'

'Heb je het gehoord? Ingrid is weer zwanger. Ze heeft al drie dochters, dus de kans zal wel groot zijn dat het weer een dochter wordt.' 'Ja hè, dat zie je vaak bij grote gezinnen: opvallend veel meisjes óf opvallend veel jongens.'

De groep knikt instemmend, in de pauze van een wetenschappelijk congres over datamanagement in Amersfoort. Op één iemand na: Ionica Smeets. De 37-jarige hoogleraar wetenschapscommunicatie blijft malen over zo'n claim.

Een grotere kans op wéér een meisje, zou het echt? Thuis achter haar computer slaat ze de statistieken er op na: nee hoor, klopt niks van. De kans op een jongen of een meisje is altijd nagenoeg fifty-fifty, ook bij kind nummer vier.

Deze week verschijnt Zoete kinderen eten geen suiker, een bundel vol bakerpraatjes, opvoedtips en andere claims over ouders en kinderen die Smeets eerder fileerde voor het maandblad Kek Mama. Zeventig columns schreef ze er inmiddels al over en ze kan nog járen doorgaan, zegt Smeets. 'De onderwerpen worden meestal spontaan in mijn schoot geworpen. Laatst stapte een vrouw op me af en zei: 'Is je kind nou nóg niet zindelijk? Komt door die luiers van tegenwoordig, daardoor voelen ze niet dat ze geplast hebben.' Eerst verbaas ik me daar dan over: waarom toch dat ongevraagde advies, met een stelligheid of ze op de materie is gepromoveerd? Maar daarna denk ik al snel: dankuwel, hier zit weer een column in.

'In de wetenschap geldt doorgaans: je kunt het zo gek niet bedenken, of iemand heeft er serieus onderzoek naar gedaan. Zo ook met de luiers. Japanse ouders van tweelingen trokken voor de wetenschap hun ene kind katoenen luiers aan, en het andere kind wegwerpexemplaren. Wat bleek? De kinderen worden op dezelfde leeftijd zindelijk.'

Het is wel/niet goed je kind te straffen. Het is wel/niet goed je kind televisie te laten kijken. Het regent tegenstrijdige opvoedtips op schoolpleinen en sociale media. Waarom toch?

'Een kind krijgen is niet niks. Ineens heb je de verantwoordelijkheid voor een mensenleven. Ouders willen dat zo goed mogelijk doen en dat maakt onzeker. Zo ontstaat de ideale voedingsbodem voor opvoedtips, of ze nu kloppen of niet. De dubieuze inzichten komen vaak van ouders zelf: iets heeft bij hun eigen kinderen goed gewerkt en daarom denken ze dat iedereen het zou moeten doen. Maar als je in de wetenschappelijke literatuur duikt, ontdek je vaak dat de werkelijkheid anders in elkaar steekt.'

Zijn wetenschappers zelf ook wel eens schuldig aan het verspreiden van onzinnige adviezen?

'Ja. Jonge baby's kunnen soms aan één kant van hun schedel een platte plek krijgen, omdat ze een voorkeurshouding hebben. Dan liggen ze bijvoorbeeld altijd met hun linkerwang op het matras. Jarenlang adviseerden artsen die kinderen een helmpje op te doen. 23 uur per dag, een half jaar lang, zodat de schedel gelijkmatiger wordt belast en weer mooi rond kan groeien. Zelf kregen we dat advies ook, toen Tex een deukje aan de zijkant van zijn hoofd had. Toen de arts zag hoe erg we schrokken van die helm, kwam ze gelukkig ook met andere opties.

'Achteraf ben ik zo blij dat we niet voor die helm hebben gekozen, want in 2014 publiceerden Nederlandse onderzoekers een studie waarbij ze tachtig baby's met vervormde schedels in twee groepen deelden. Groep één: helm op. Groep twee: niks doen. De helm hielp helemaal niet en zorgde alleen maar voor huidirritatie, problemen bij het knuffelen en ga zo maar door. Hoe zo'n helm dan toch ooit zijn entree heeft gemaakt? Misschien omdat artsen getraind zijn om te handelen. Ze willen bezorgde ouders niet naar huis sturen met de boodschap 'wij weten het ook niet', dus bedenken ze nieuwe behandelingen. Zo'n helm bijvoorbeeld. En wetenschap is een lopend proces, dus dan kan het even duren voordat er bewijs komt of die helm wel werkt.'

Wat is de meest stuitende claim die je tegenkwam?

'Die kwam van Doutzen Kroes. Twee maanden na haar bevalling stond het topmodel alweer prachtig slank in bikini op de foto. Hoe ze dat voor elkaar kreeg? Dankzij borstvoeding, zei Kroes, want daardoor vliegen de kilo's er vanaf. Op het moment dat ik dat hoorde, gaf ik al máánden borstvoeding, maar was ik de zwangerschapskilo's nog lang niet kwijt. Was ik nou raar? Of was Doutzen raar? In Amerikaans onderzoek ontdekte ik dat er nauwelijks verschil is tussen gewichtsverlies tussen moeders die flesvoeding geven en moeders die hun kind aan de borst leggen. Dat afslankgeheim van Doutzen werd breed opgepikt door de media, maar klopt dus gewoon van geen kant.'

Heb je de opvoeding van je kinderen aangepast naar aanleiding van zo'n wetenschappelijke zoektocht?

'Inmiddels is hij extreem braaf, maar toen Tex 2 was, wierp hij zich regelmatig schreeuwend op de grond als hij zijn zin niet kreeg. Moet je dan straffen of niet? Amerikaanse onderzoekers lieten ouders een maand lang bijhouden hoe ze omgingen met peuters die ongewenst gedrag vertoonden. Later, toen de kinderen kleuters waren, keken ze naar gedragsproblemen. Hieruit bleek dat alleen mopperen bij stout gedrag, maar vervolgens niets doen, de slechtste strategie is. Straffen en uitleggen waaróm je straft pakt vaak het beste uit. Kinderen gedragen zich dan het langste keurig en hebben ook op latere leeftijd minder gedragsproblemen. Met straffen bedoel ik trouwens alleen een time-out hoor. Als Tex stout is, moet hij soms een tijdje op de mat bij de voordeur blijven. Daar ligt hij dan te mokken. Laatst zei hij tegen visite: hé, je baard voelt net als onze deurmat.'

Deden je eigen ouders aan straffen?

'Ja, maar zij hadden de pech dat ik de meeste straffen niet erg vond. Moest ik alleen op mijn kamer blijven? Oké, daar vermaakte ik me prima. Op een gegeven moment - ik zal een jaar of 9 geweest zijn - vroeg mijn moeder 'wat voor straf zou je wél vervelend vinden?' Ik was zo stom daar nog over mee te denken ook en antwoordde 'dat ik niet meer mag lezen'.

'En jawel hoor, niet veel later spookte ik iets uit en haalden ze alle boeken van m'n kamer. Wanhopig werd ik daarvan, op een gegeven moment ging ik alle etiketten op de ontbijttafel maar lezen, om maar iets te lezen te hebben.'

Strenge ouders dus?

'Nee hoor, dat viel reuze mee. Ik ben enig kind en kreeg daardoor vroeger veel aandacht. Op de basisschool had ik een zware tijd: vanwege een verhuizing belandde ik ineens op een gereformeerde school in Maasland, waar leraren zeiden dat de duivel je kwam halen als je Jesus Christ Superstar zong. Kinderen mochten niet met me spelen, want wij waren katholiek. Mijn ouders zorgden ervoor dat ik buiten school wel gelijkgestemden kon vinden. Bijvoorbeeld door me naar toneelles te sturen, of naar Technika 10.'

Technika 10...?

'Dat is een lesprogramma om meiden enthousiast te maken voor techniek en exacte vakken. Eigenlijk is het raar dat zoiets überhaupt nodig is, maar onze samenleving is nog erg ingericht in hokjes. Kijk maar naar de speelgoedfolders rond Sinterklaas: alle gave dingen zoals telescopen en technisch lego worden gepresenteerd als jongensspeelgoed, poppen en prinsessenjurken als typisch iets voor meisjes. Die stereotypen zijn diep verankerd. Op scholen vragen ze doodleuk vaders om te helpen bij de computerles; alsof vrouwen niks van computers zouden weten.'

Met het gevaar dat je me nu gaat slaan: hebben mannen meer aanleg voor exacte vakken?

'Nee. Dat meisjes soms eerder terugdeinzen voor exacte vakken lijkt eerder aangeleerd gedrag. Het mooiste bewijs daarvan komt van Franse onderzoekers die honderden 11-jarigen de opdracht gaven een ingewikkeld figuur na te tekenen. De ene keer noemden ze het een tekenopdracht, de andere keer een wiskundeopdracht. In dat laatste geval scoorden de jongens het best. Maar zodra het werd gepresenteerd als een tekenopdracht, deden de meiden het juist beter dan de jongens, terwijl de opdracht telkens precies hetzelfde was.

'Nog een illustratief voorbeeld: trek een baby blauwe, jongensachtige kleren aan en ouders gaan spontaan spannendere spelletjes met het kind spelen dan wanneer de baby roze, meisjesachtige kleertjes aan heeft. Zo behandelen we jongens en meisjes continu anders, vaak onbewust, en dat kan voor allebei ten koste gaan van hun ontwikkeling. Laatst betrapte ik mezelf erop dat ik een dochtertje van een vriend uitgebreid zat te complimenteren met haar jurk en haar vlechten. Bij thuiskomst dacht ik: bij een jongen zou ik nóóit zo lang stilstaan bij zijn uiterlijk. En dus gaf ik dat meisje de boodschap mee 'uiterlijk is belangrijk'. Foute boel.'

Hoe komen we af van dit soort stereotypen?

'Oef, da's moeilijk hoor, alleen al omdat de commercie een belang heeft. Als jongens en meisjes met hetzelfde speelgoed spelen, rinkelt de kassa een stuk minder vaak. De blauwe kinderfiets van een jongen doorgeven aan zijn zus als hij er te groot voor begint te worden? Néé, kan niet. Dat meisje moet een roze fiets hebben. Dus hup, nog een keer naar de winkel.'

Ik kan me voorstellen dat je boek onbedoeld ook leidt tot nóg meer frustratie en verwarring. Bij hoofdluis gaan veel ouders fanatiek het huis schoonmaken en kleding en beddengoed heet wassen. Vervolgens lezen ze in jouw boek dat al dat werk voor niks was, want 99,9 procent van de hoofdluisbesmettingen gaat van hoofdhuid op hoofdhuid.

'Dat scheelt je dan onzinnig gepoets bij de volgende hoofdluisepidemie, toch? Kun je die tijd stoppen in iets dat wél helpt tegen luizen: zorgvuldig uitkammen van de haren met een luizenkam of behandelen met bestrijdingsmiddel. Het is zeker niet mijn bedoeling om ouders extra stress te bezorgen. Vaak zijn de effecten van opvoedtips op het geluk van je kind maar klein.

'Bovendien: bij veel wetenschappelijke studies zijn de uitkomsten gebaseerd op groepen en gemiddelden. Terwijl er in de praktijk enorme individuele verschillen zijn. Televisie is opvoedkundig gezien weinig waard voor jonge kinderen. Maar als jij een minder gestresste ouder wordt door tijdens het koken je kinderen even voor de televisie te zetten, voel je dan vooral niet bezwaard. Voor jouw gezin pakt die televisie op zo'n moment dan waarschijnlijk een stuk beter uit dan dat je compleet doordraait omdat je met twee peuters aan je benen wanhopig probeert om een gezonde groenteschotel in elkaar te draaien.'