Door 'dank je' te zeggen smeken we nog steeds en wel in ruime mate

'Toe Theo, speel nog eens.' Visite werd bij ons thuis steevast vergast op een stukje piano. Ik kon welgeteld één stukje spelen: Für Elise....

Er tolden allerlei mogelijkheden door mijn hoofd: 'Ja mooi hè?' Dat kon absoluut niet. Het zou niet als eerbetoon aan de componist opgevat worden, maar aan mij zelve. Het weerwoord 'dank je' op een compliment dook pas halverwege de jaren zestig op. Het kwam voor mij als geroepen. Tegenwoordig kunt u mij rustig een compliment geven. Ik zeg gewoon 'dank je' en dan ben ik er vanaf.

Niet lang geleden mocht ik een compliment ontvangen in de Spaanse taal. Ik antwoordde natuurlijk met 'gracias'. Tegelijk realiseerde ik me dat gracias terug te voeren is tot het Latijnse gratia, dat genade betekent. Het Franse woord merci is naar mijn idee afgeleid van mercy ('Lord have mercy on us'): ook genade. Het bedanken moet in vroeger tijden een andere betekenis gehad hebben.

De maatschappij was er een van krijgsheren en heertjes. Gewone mensen hadden er alle belang bij om te horen tot een gemeenschap, een bende zeg maar. Het was pure maffia. Wie nergens bij hoorde, was ten dode opgeschreven. Binnen de bende heerste een bijna dierlijke rangorde. Er moest voortdurend om genade gesmeekt worden. Het recht om te leven was niet vanzelfsprekend. Men moest dankbaar zijn voor het bestaan. Die dankbaarheid werd betuigd aan de meerdere. Voor elke dienst die niet met een wederdienst kon worden afbetaald, werd genade afgesmeekt. Met dank je, zei je eigenlijk: 'U hebt het recht mij te straffen, maar heb medelijden met mij, laat mij leven, genade.'

Hoewel we de dierlijke rangorde als afgedaan kunnen beschouwen, smeken we nog steeds en wel in ruime mate. Het is een oud programma dat we afdraaien. Vanwege het vele smeken is het bedanken aan inflatie onderhevig. De fossiele woorden dank, gracias en merci zijn geëvolueerd tot stopwoordje. Als Amerikanen aan je vragen 'How are you?', is het absoluut niet de bedoeling dat u omstandig gaat uitleggen hoe het met u gaat. U doet het af met 'Fine, thank you'. In de Verenigde Staten gaat er geen conversatie voorbij of er wordt tien keer bedankt. Dat gaan we hier ook krijgen. Het woord dank is daar niet eens meer een stopwoord; het is een vluchtwoord. Als een junk bedelt in New York, reageer je met 'thanks', je geeft niets en je rent zo snel mogelijk door.

Ik wil daar niets negatiefs over zeggen. Maar het is zo wonderlijk dat een woord dat bedoeld is om genade te vragen uiteindelijk transformeert tot een woord waarmee de medemens kan worden afgepoeierd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden