Dit moet ons redden als antibiotica zijn uitgewerkt

Gezondheidszorg nieuwe infectiebestrijders

Bacteriën die zich niks aantrekken van moderne geneesmiddelen vormen een groeiende bedreiging voor de volksgezondheid. Zogeheten 'superbugs', bacteriën die resistent zijn tegen antibiotica, zorgen volgens sommige schattingen wereldwijd voor 700 duizend doden per jaar.

Foto HH

193 landen van de Verenigde Naties gaan deze antibioticacrisis vanaf nu samen bezweren, zo meldt de BBC. Binnen twee jaar moet dit leiden tot een concreet actieplan. Eerder deze week kondigden dertien grote farmaceutische bedrijven al maatregelen aan. Zo willen de farmaceuten onder meer voorkomen dat antibiotica uit fabrieken weglekken en in het grondwater belanden, waar ze het ontstaan van resistente bacteriën in de hand kunnen werken.

Wat moet ons redden als de antibiotica zijn uitgewerkt? Wetenschapsjournalist Jop de Vrieze zette voor De Volkskrant de alternatieven op een rij:

Dit moet ons redden

Stelt u zich eens voor: een wereld waarin eenvoudige wondinfecties weer dodelijk kunnen aflopen. Waar een routine-operatie, maar ook een tatoeage, botox-injectie of liposuctie een levensgevaarlijke handeling zou zijn, omdat een infectie die nu nog snel de kop ingedrukt kan worden zomaar fataal kan zijn. Waar kraamvrouwenkoorts weer aan de orde van de dag is. Chemotherapie en bestraling naast levensreddend ook levensgevaarlijk worden voor kankerpatiënten, vanwege de slag die ze het immuunsysteem toebrengen. Om nog maar niet te spreken over een verblijf op de intensive care, met katheters, infusen en ademhalingsapparatuur. Een kunstheup of -knie, of een nieuwe hartklep? Niet haalbaar, want daar groeit vroeg of laat een laagje bacteriën op. Een op de zes mensen met een kunstheup zou eraan overlijden.

Dat is de wereld waarop we afstevenen, als we de geluiden moeten geloven over de toenemende resistentie van ziekteverwekkers tegen de huidige antibiotica. Sterker nog, in landen als de Verenigde Staten, waar antibiotica vaker worden voorgeschreven dan bij ons, lopen al regelmatig patiënten infecties op met bacteriën die 'panresistent' zijn: geen enkel antibioticum helpt dan nog. Vaak zijn zij ten dode opgeschreven.

Alexander Fleming, de ontdekker van het bekendste antibioticum, penicilline, voorspelde het in 1945 al: eens zullen bacteriën resistent worden - zo werkt evolutie. Het was een kwestie van tijd, en die tijd is nu gekomen. Maar we hoeven ons er niet bij neer te leggen. Er zijn alternatieven op komst.

Generation Next: nieuwe antibiotica

Dat de klassieke antibiotica uitgewerkt raken, betekent niet dat bacteriën al resistent zijn tegen een volgende generatie middelen. Dus waar wacht de farmaceutische industrie nog op, zou je zeggen. Maar die heeft het de afgelopen decennia laten afweten.

De farmaceuten dachten met de klassieke antibiotica wel voort te kunnen. Bovendien verdienen ze veel meer aan peperdure kankermedicijnen of aan bloeddrukverlagers die patiënten levenslang moeten slikken, dan aan kuurtjes van een paar dagen. De doorbraken moeten dus van de academie komen. In heel wat labs, waaronder dat van chemicus Eefjan Breukink aan de Universiteit Utrecht, wordt gespeurd naar nieuwe verbindingen die bacteriën doden of hun vermenigvuldiging remmen.

Breukink heeft al een bruikbare stof gevonden, maar dat is nog lang geen antibioticum: het moet ook in de mens werken en mag niet toxisch zijn. Dat ontwikkeltraject is onbetaalbaar voor academische instellingen en is bij uitstek een taak voor de farmaceutische industrie. Toch heeft er zich nog geen farmaceutisch bedrijf gemeld, vertelt Breukink.

De industrie heeft sinds kort een extra reden om huiverig te zijn: wanneer een nieuw antibioticum op de markt verschijnt, bestaat het risico dat de overheid opdraagt het in een kluis te stoppen voor het moment dat er ernstige resistentie ontstaat. Zo kunnen bedrijven hun investeringen niet terugverdienen. De roep om overheden zelf dit soort ontwikkeltrajecten te laten financieren zwelt daarom aan. De komende vijf jaar verwacht Breukink geen nieuwe antibiotica op de markt, maar als er genoeg wordt geïnvesteerd gaan ze er zeker komen. 'Er zijn nog heel veel bacteriën op aarde die wij niet kennen, die allerlei bruikbare stoffen produceren die we nog niet hebben ontdekt.'

Wanneer verwacht?
Over minimaal vijf jaar

Hoeveel potentie? ****

Ontwapenen: antivirulentia

Anti-wat? Antivirulentia. Virulentie betekent schadelijkheid. Wat antivirulentia doen, is het niet doden, maar het ontwapenen van ziekteverwekkers. Dat kan op verschillende manieren, zegt Han Remaut van de Vrije Universiteit Brussel. Door te voorkomen dat bacteriën zich aan een oppervlak hechten, zoals aan de blaaswand bij een blaasontsteking. Of door de vorming van biofilms te voorkomen. Dat zijn laagjes op elkaar levende bacteriën die beschutting bieden tegen antibiotica en ontstekingen kunnen veroorzaken.

Een derde manier is de communicatie van bacteriën te verstoren. Die communicatie hebben ze nodig om een aanval op het lichaam te coördineren. Tot slot is er een klasse van antivirulentia die als tegengif werkt tegen de toxines van bacteriën. 'Dat zou bijvoorbeeld uitkomst kunnen bieden bij een infectie met de beruchte EHEC-bacterie, die in korte tijd een enorme hoeveelheid gifstoffen uitscheidt en daardoor nierfalen veroorzaakt', zegt Remaut. Bijkomend voordeel van antivirulentia: ze laten bacteriën die zich wel netjes gedragen met rust. Ze zouden ook ideaal kunnen worden gebruikt in combinatie met klassieke antibiotica. Je valt de boosdoeners dan van twee kanten aan.

Er zijn op dit moment nog geen antivirulentia op de markt, maar dat gaat niet lang meer duren. Het is onderzoekers al gelukt muizen te genezen van blaasontsteking door de aanhechting te belemmeren. Een Zwitsers onderzoeksteam ontwikkelde vetbolletjes die toxines van bacteriën afvangen. Zij willen hun product al komend jaar op de markt brengen en achten het voor alle typen infecties bruikbaar.

Wanneer verwacht?
De komende jaren

Hoeveel potentie? ****

Immuunboost: een supervaccin

In theorie is een vaccin de ultieme oplossing tegen elke ziekteverwekker. Zo'n vaccin bevat verzwakte of gedode bacteriën, die een lichte immuunreactie opwekken zonder dat er een besmetting optreedt. Duikt de bacterie vervolgens op in het lichaam, dan herkent het immuunsysteem die en maakt het hem direct onschadelijk. Er kan wel resistentie tegen een vaccin ontstaan, maar door het aan te passen is dat te verhelpen.

Toch zijn er nauwelijks bacterievaccins verkrijgbaar. Daarvoor zijn eenvoudige verklaringen, zegt Jos van Strijp, hoogleraar medische microbiologie in het UMC Utrecht: 'De ontwikkeling van een vaccin is extreem duur en omdat het heel specifiek werkt, is het niet breed inzetbaar. Bovendien is er door alle commotie in de media steeds minder draagvlak voor vaccins.'

Er is één uitzondering: de Meticilline Resistente Staphylococcus Aureus (MRSA), een bacterie die resistent is tegen bijna alle antibiotica en gevaarlijke epidemieën in ziekenhuizen veroorzaakt. Ook is het een beruchte veroorzaker van uierontsteking bij koeien. Van Strijp: 'Die bacterie richt zoveel schade aan bij mens en vee dat er geld en draagvlak is voor een vaccin.'

De onderzoeksgroep van Van Strijp werkt aan zo'n MRSA-vaccin, maar voorlopig zonder succes. 'MRSA is een soort bacteriële variant van hiv: hij valt op vijftig manieren je immuunsysteem aan. Daar valt geen eenvoudig vaccin tegen te ontwikkelen.' Een MRSA-vaccin is een longshot, maar áls het er komt, heeft het veel potentie. De Utrechtse onderzoekers geven het in elk geval nog niet op.

Wanneer verwacht?
Niet binnen vijf jaar

Hoeveel potentie? ****

Een hulpleger: faagtherapie

Elk lichaam bevat een leger van virussen dat het immuunsysteem assisteert door constant bacteriën de nek om te draaien. Het gaat om bacteriofagen, die heel specifiek bacteriën besmetten en direct kunnen doden. Als we een cocktail van dat soort virussen kunnen inzetten, dachten onderzoekers, dan kunnen we gericht ziekteverwekkers uitschakelen.

Die gedachte is al zo'n honderd jaar oud, maar toen de antibiotica opkwamen, bleven alleen in de Sovjetunie de fagen in zwang. In Georgië kun je nog altijd eenvoudig aan fagencocktails komen, maar die zijn nauwelijks systematisch onderzocht. Hier worden ze al wel gebruikt om bijvoorbeeld infecties van voedingsmiddelen te bestrijden. In ziekenhuizen, onder meer in het Militair Hospitaal in Brussel, wordt sinds kort weer geëxperimenteerd met faagtherapie bij wondinfecties met resistente bacteriën. Omdat fagen heel specifiek zijn, laten ze de onschuldige bacteriën met rust. 'Het gaat eigenlijk om het herstellen van een ecologisch evenwicht', zegt hoofdonderzoeker Jean-Paul Pirnay, 'zonder de bijwerkingen van antibiotica'.

Nadeel van fagen is dat ze door het immuunsysteem onschadelijk worden gemaakt. Vandaar dat voorlopig alleen toepassing op de huid mogelijk is.

Een alternatief is fagen nabootsen. Het Nederlandse bedrijf Micreos doet dat. Het lanceerde in 2012 een reeks producten die het enzym bevat waarmee fagen bacteriecelwanden kapotmaken. Een van die middelen is een crème tegen huidinfecties met MRSA. Het bedrijf ontwikkelt ook een middel tegen ernstige darminfecties met een andere beruchte ziekenhuisbacterie, Clostridium difficile. De belangrijkste beperking van fagen en hun enzymen: ook hiertegen kan resistentie ontstaan. Daar staat tegenover dat fagen en hun wapens dankzij hun snelle evolutie vlot zijn aan te passen. Micreos heeft in elk geval al een hele collectie reserve-enzymen klaarliggen.

Wanneer verwacht?
Eerste toepassingen reeds op de markt

Hoeveel potentie? ****

Slim zelfplagiaat: antimicrobiële peptiden

Wanneer cellen in de eerste linie van ons immuunsysteem op een binnengedrongen micro-organisme stuiten, bestoken ze het met onze eigen antibiotica: antimicrobiële peptiden.

Naast bacteriën doden kunnen deze peptiden ontstekingen dempen en stimuleren ze de wondgenezing. In tegenstelling tot klassieke antibiotica doden antimicrobiële peptiden bacteriën ook als ze niet actief zijn, of wanneer ze verstopt zitten in een biofilm. Een onderzoeksteam in het Leidse UMC onder leiding van Peter Nibbering ontwikkelt synthetische varianten op de lichaamseigen antimicrobiële peptiden. Deze peptiden zijn veelbelovend, maar ook omstreden: wanneer bacteriën er resistent tegen worden, worden ze dat mogelijk ook tegen de peptiden van ons immuunsysteem.

Nibbering denkt dat het zo'n vaart niet zal lopen: 'Tot nu toe hebben we in ons lab alleen resistentie tegen de natuurlijke peptiden weten op te wekken, niet tegen de synthetische.' Een tweede beperking van antimicrobiële peptiden is dat ze in het lichaam snel worden afgebroken. 'Beschermende coatings zouden die afbraak kunnen remmen', zegt Nibbering, 'maar zolang die er nog niet zijn, kunnen we de peptiden alleen gebruiken om huidinfecties te behandelen'.

Wanneer verwacht?
Binnen enkele jaren

Hoeveel potentie? ***

Stimuleer de weerstand: bacterieremmende kruiden

Ook planten beschikken over een afweersysteem. Ze bevatten van nature antibacteriële stoffen, die in of op het lichaam de groei van schadelijke bacteriën of schimmels remmen of het immuunsysteem stimuleren.

Verschillende kruiden, van knoflook en salie tot etherische oliën zoals oregano-olie en tijmolie, zijn niet krachtig genoeg om reeds woekerende infecties te onderdrukken, maar kunnen mogelijk wel infecties voorkomen. Dat doen ze door de kans op besmetting te verlagen en de weerstand te verhogen. De kruiden zouden de darmflora stabiliseren, licht antimicrobieel werken, ontstekingen remmen of symptomen zoals hoesten verminderen.

Het precieze mechanisme is vaak onbekend. De urgente vraag naar alternatieven voor antibiotica in de veeteelt heeft vooral in die sector de kruidengeneeskunde uit de alternatieve hoek gehaald, vertelt Maria Groot van de Wageningen Universiteit. Biologische, maar ook conventionele boeren maken steeds meer gebruik van kruiden.

Groot verwacht dat ze de komende jaren steeds meer zullen worden geïntegreerd in het stalmanagement. Ze schrijft sinds een paar jaar zogeheten 'stalboekjes' voor boeren, waarin ze een overzicht schetst van de mogelijkheden. Voorlopig zijn die nog niet erg evidencebased, geeft Groot toe. 'Er is vooral meer onafhankelijk, degelijk onderzoek nodig naar de effectiviteit van kruiden ter voorkoming van infecties, want die wetenschappelijke basis ontbreekt nog grotendeels.'

Wanneer verwacht?
Nu

Hoeveel potentie? **

Schoon mét bacteriën: probiotica

Varkensboer Eric van den Heuvel uit het Brabantse Nistelrode houdt er al een paar jaar een bijzondere methode op na om het antibioticumgebruik onder zijn biggen en zeugen te verminderen: hij reinigt en behandelt zijn stallen met sprays die levende bacteriën bevatten. Probiotica dus. Die bacteriën concurreren met ziekteverwekkers om een plekje in de stal en op de huid van de dieren. Door die aanpak wist Van den Heuvel het aantal infecties onder zijn varkens sterk terug de dringen. Desondanks heeft hij veel moeite om collega-boeren te overtuigen van zijn aanpak, vooral omdat wetenschappelijke studies ter onderbouwing vooralsnog ontbreken.

In oktober verscheen een publicatie in het tijdschrift Plos One die aantoonde dat schoonmaken met probiotica in een ziekenhuis beter werkt dan desinfecteren. Ook voor kinderdagverblijven, beruchte bronnen van infecties, zou een probioticabehandeling kunnen werken. Maar ook hier ontbreekt degelijk bewijs. Producent Chrisal vecht vooral tegen de heersende ideeën over hygiëne: men lijkt te huiverig om het desinfectieprincipe overboord te gooien. Meer onderzoek zal moeten aantonen of die terughoudendheid terecht is.

Wanneer verwacht?

Reeds op de markt


Hoeveel potentie? ***

Straal ze kapot: plasma-beamer

Brandwonden kunnen vervelend gaan etteren. Het gebeurt namelijk dikwijls dat ze tijdens het herstelproces overwoekerd raken met een bacterie. Staphylococcus aureus komt het meest voor, en nog beruchter is Pseudomonas aeruginosa, die het wondherstel ernstig kan belemmeren. Bacteriedodende crèmes helpen vaak niet afdoende. Onderzoekers van het Brandwondencentrum in Beverwijk werken daarom aan een alternatief: het bestralen van de wonden met plasma. Plasma is in feite een minuscule bliksem, die zeer reactieve moleculen - radicalen - opwekt. Deze radicalen doden bacteriën.

'In theorie zijn de radicalen ook slecht voor menselijke cellen, maar in de praktijk is zo'n kleine dosis nodig dat de huid nauwelijks schade ondervindt', zegt Bouke Boekema van het Brandwondencentrum. Voor inwendig gebruik is de techniek niet geschikt. Resistentie tegen plasma treedt nauwelijks op, omdat de radicalen rechtstreeks het DNA van de bacteriën beschadigen. Een beperking van zo'n plasmabehandeling is dat de huid direct erna gemakkelijk weer besmet kan raken. De behandeling is bovendien aspecifiek, waardoor je onschadelijke bacteriën die herbesmetting kunnen voorkomen niet spaart. Omdat een plasma-beamer duur is, zal die alleen in gespecialiseerde ziekenhuizen komen te staan. Boekema hoopt over drie jaar een prototype klaar te hebben. Verschillende bedrijven hebben al interesse getoond.

Wanneer verwacht?
Over vier jaar

Hoeveel potentie? **

De boosdoener ontmaskerd: snellere diagnostiek

Wanneer bij een patiënt een infectie wordt geconstateerd, is het zaak zo snel mogelijk te weten te komen wat de veroorzaker is. Dan kun je direct adequaat handelen, met een zo specifiek mogelijk antibioticum of, in het geval van een virusinfectie, juist geen antibioticum.

De diagnostiek vormde daarvoor lange tijd een grote belemmering. Ziekteverwekkers moesten worden gekweekt in petrischaaltjes, waarbij het al gauw een paar dagen duurde voordat de uitslag bekend was. Tegenwoordig gebeurt dat steeds vaker op basis van DNA-technieken, die vaak al binnen een dag een uitslag geven. Deze moleculaire technieken rukken op in de ziekenhuizen.

Toch wordt nog minder slimme diagnostiek toegepast dan in theorie mogelijk is, legt Miquel Ekkelenkamp uit, die arts-microbioloog is in het UMC Utrecht. 'De afweging om een bepaalde test uit te voeren is veelal een financiële: een test kost al snel een paar tientjes en een antibioticumkuur vaak maar een paar euro.' De prijs van de tests daalt razendsnel en wanneer ook de indirecte kosten zoals resistentie en bijwerkingen van antibiotica worden meegewogen, zal de balans eerder uitslaan in de richting van wél testen. Ekkelenkamp: 'Men zegt vaak dat diagnostiek duur is, maar iemand ter observatie in het ziekenhuis houden is nog veel duurder.'

Wanneer verwacht?

Nu en in de komende jaren


Hoeveel potentie? **

Dit artikel verscheen in januari 2015

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.