Reportage

Dit moeraseiland moet de Marker Wadden opfleuren

Waterbouwkunde moet leven brengen in het Markermeer-IJmeer

De Marker Wadden moeten meer leven brengen in het wat saaie Markermeer-IJmeer. Het moeraseiland dat als proef is opgespoten, trekt alvast allerlei planten, vogels en vissen aan.

Luchtfoto Markermeer Foto RWS

Na een krap uurtje varen vanuit de haven van Lelystad doemt halverwege de Houtribdijk naar Enkhuizen een eiland op in het Markermeer. Of eigenlijk zijn het twee losse eilandjes, de een wat hoger dan de andere, met een flinke plas water ertussen. Ze worden verbonden door een smalle strook stortsteen.

Op het kersverse moeraseiland zien we nog felgroen gekleurde moerasandijvie, wat wilgjes en kleine populieren. Verderop liggen korsten afgebrokkelde klei, alsof er een turfsteker aan het werk is geweest. Een rug met schelpen herinnert eraan dat we hier van doen hebben met de voormalige Zuiderzeebodem.

Visarend (Pandion haliaetus) duikt biddend boven het water als een torenvalk en grijpt een vis met zijn klauwen en verorbert die op een kale tak aan het water. Foto Teemu Tretjak

Het is een stralende windstille ochtend in de verder grijze natte dagen op de grens van herfst en winter. Het gezelschap aan boord verbaast zich over de vredigheid. We varen op het wildste deel van het Markermeer. 'Het kan hier flink spoken', verzekert Bert Flach, de projectmanager Natuurlijker Markermeer-IJmeer van Rijkswaterstaat. 'Dit is de noordoostpunt van het Markermeer, het water is hier ondiep. Een stevige zuidwester kan het gemakkelijk een meter omhoog stuwen.'

Precies daarom kozen de ingenieurs deze locatie om er bij wijze van proef een moeraseiland aan te leggen. Ierst, Oudnederlands voor eerste, heet sinds kort het eilandje van 10 hectare, ongeveer 13 voetbalvelden. Want dit met een half miljoen kubieke meter blubber (circa tweehonderd olympische zwembaden vol) door mensen gemaakte proefeiland vormt de opmaat naar een archipel van eilanden, de Marker Wadden.

Nonnetje (Mergellus abellus), een gracieuze eend met fraaie zwart-wittekening, die niet in Nederland broedt maar als wintergast vooral in het Markeermeer op visjes als de spiering jaagt. Foto Elena Duvernay

Leven in het Markermeer

Ze moeten voor meer leven in het wat saaie Markermeer zorgen. 'Volgend voorjaar beginnen we 5 kilometer verderop met de aanleg van een aantal eilanden die samen vierhonderd voetbalvelden beslaan', zegt Roel Posthoorn, die namens initiatiefnemer Natuurmonumenten de eilandvorming begeleidt.

Voor de lieve som van 50 miljoen euro gaat baggeraar Boskalis met de lessen van dit proefeiland aan de slag. Een ervan is dat de zetting en inklinking van de verse slappe grond sneller verloopt dan gedacht, vertelt Fred Haarman, die namens adviesbureau Royal HaskoningDHV de afgelopen 2,5 jaar de fysische en ecologische ontwikkelingen van het proefeiland volgde. 'Bouwen met de slappe pap afkomstig uit de uitgebaggerde vaargeul Amsterdam - Lemmer was geen sinecure, maar binnen één jaar droogden korsten bagger tot blokken klei en zo ontstond er vrij snel land.'

In het Markermeer is Rijkswaterstaat en Natuurmonumenten (ea.) bezig met het testen en aanleggen van een moeraseiland. Foto Jiri Buller

Dat proces verliep vooral in een droge periode voorspoedig. 'Na een periode van overvloedige regenval en stormachtige winterbuien kalfde het vers gevormde land weer wat af, maar stukje bij beetje ontstond er meer reliëf', zegt Haarman terwijl we aan een tweede rondje om het eiland beginnen.

In een opzienbarend tempo namen vervolgens meer dan vijftig plantensoorten bezit van de kale grond op het nieuwe eiland. Er lag kennelijk genoeg tientallen jaren oud zaad opgeslagen in de bagger, de rest kwam aangewaaid van het vasteland. 'De kleur is er nu, in het najaar, wel zo'n beetje vanaf, maar deze zomer kleurde de moerasandijvie schitterend geel en stond er veel goudzuring', zegt Haarman.

Snoek (Esox lucius), schuilt als grote zoetwaterroofvis in ondiepte van plantenrijke oeverzones en heeft een voorkeur voor helder water om te jagen. Vreet vissen, kreeften, kikkers en zelfs jonge watervogels. Foto HH

Vogel- en vissoorten

Dat goeddeels gesloten vegetatiedek trok weer ruim vijftig vogelsoorten aan, waaronder veertien beschermde Natura 2000-soorten zoals de visdief, de zwarte stern en de krakeend. Niet gehinderd door erkende predatoren als de vos broedden hier de afgelopen twee jaar honderd visdiefpaartjes en werden soms meer dan duizend vogels geteld.

Maar het ecologisch meest interessante zie je niet, zegt Haarman. Dat speelt zich onder water af. De onderzoekers troffen daar aarvederkruid, tenger fonteinkruid en zelfs enkele bijzondere kranswieren aan.

Vissoorten als baars, voorn en zwartbekgrondel vonden er domicilie in het heldere water aan de luwe zijde van het land. Ze beschikken over rust-, schuil- en paaiplaatsen, aldus de waarnemingen van de ecologen die zich met kano's voortbewogen. Een enkele keer zetten ze voet aan land, met planken en tennisracketachtige 'trippen' onder de laarzen.

Een klein gedeelte van het eiland bestaat uit acht proefvakken van 10 bij 10 meter, waarin Rijkswaterstaat experimenteerde met de landvorming van bagger, zand en klei in verschillende samenstellingen en verschillende drainagemethoden. Vandaag trekt een forse kraan de damwanden van de proefvakken langzaam uit de grond.

Roel Posthoorn van Natuurmonumenten ziet het met genoegen aan. Hij kan niet wachten tot maart, wanneer de baggerschepen met de eerste fase van de Marker Wadden starten. In 2012 ontving Natuurmonumenten 15 miljoen euro uit het Droomfonds van de Nationale Postcodeloterij. De organisatie schraapte er nog anderhalf miljoen bij uit eigen potjes. Met de steun van 30 miljoen euro van de ministeries van Economische Zaken en van Infrastructuur en Milieu en 3,5 miljoen van de provincie Flevoland zal Boskalis in maart de eerste winput voor klei en zand slaan.

Het materiaal wordt door een hydraulische pijpleiding opgespoten tot een soort duinenrij ontstaat, legt Posthoorn uit. 'Oostwaarts is in de luwte van dat zand ruimte voor de vorming van vier eilanden waartussen ook slib zal neerslaan.'

Zwarte stern (Glidonias niger), schaarse broedvogel, staat op de rode lijst, houdt van ondiepe zoete of brakke wateren en moerassen vol fonteinkruid en krabbescheer, leeft van visjes en insecten. Foto HH

Rijkswaterstaat en Natuurmonumenten

Langzaam varen we 4 kilometer verder. Slechts een eenzaam schip markeert het begin van de droom van Natuurmonumenten. Onderzoekers nemen diepe monsters uit de voormalige Zuiderzeebodem om het verplichte archeologisch onderzoek uit te voeren.

Rijkswaterstaat en Natuurmonumenten gaan ook door met de experimenten naar de bouwfysische kwaliteiten van het allerfijnste slib dat in een nog te graven geul bezinkt uit het troebele Markermeerwater. Dat slib beweegt door de geul met wind en golfslag in de richting van de eilanden. Resultaat: water minder troebel en mogelijk een natuurlijke bouwstof.

Zover is het nog niet. 'Als slib beter geschikt blijkt dan we denken, biedt dat ook soelaas voor het opspuiten van eilanden elders in de wereld', zegt Bert Flach van Rijkswaterstaat. 'Hollandse baggeraars moeten overal bij het op diepte houden van vaargeulen onbruikbaar slib afvoeren. Als we dat kunnen benutten scheelt het tijd en geld.'

Rifballen

In de zomer van 2012 zijn zogeheten rifballen, betonnen koepels met gaten erin, op de bodem gebracht. Het is een van de vele maatregelen die naast het proefmoeras zijn getest in het onderzoeksprogramma Markermeer-IJmeer om de biodiversiteit en waterkwaliteit op natuurlijke wijze te verbeteren. De rifballen werkten. De bollen vormden een prima substraat voor mosselen, vissen zwommen en rusten erin en het water was er helderder.

Houtribdijk

Een andere test betrof de versterking van de verzwakte Houtribdijk met natuurlijk materiaal als rijshout en wilgen. Een eenmalige berg zand in het water wordt langzaam met de stroming en golfslag aan de voet van de dijk gekwakt en zorgt zo als een zandmotortje voor versteviging van de dijk en vormt tegelijk een strand.

Royal Haskoning-DHV en kennisinstituut Deltares bundelden alle resultaten op kennis.markermeerijmeer.nl

En de natuur heeft er baat bij. Het ondiepe Markermeer wordt wat helderder door het moderne monnikenwerk. De eilandenreeks biedt bovendien aan meer mensen natuur- en recreatieplezier dan aan de enkele zeiler en visser die er nu hun weg vinden. 'Maar vooral zullen de keiharde oevers tot de verleden tijd behoren', zegt Roel Posthoorn, tegen de zon in turend naar de einder. 'Kijk om je heen, je ziet 120 kilometer dijken die met harde stenen overgangen in het water steken. Natuurlijke moeras- en oeverzones ontbreken.'

Dat hindert vogels om te rusten of te foerageren en belemmert vissen te paaien. Waterplanten krijgen weinig kans. En dat terwijl het Markermeer-IJmeer met 70 duizend hectare tot de grootste zoetwatermeren van Europa behoort en een belangrijke functie voor trekvogels vervult. 'Zwarte sterns, machtig mooie vogels, zitten zich hier gedurende twee weken helemaal vol te vreten om vervolgens naar Afrika te vliegen voor de overwintering.'

In het Markermeer is Rijkswaterstaat en Natuurmonumenten (ea.) bezig met het testen en aanleggen van een moeraseiland. Foto Jiri Buller

Toerisme en recreatie

Als het aan Natuurmonumenten ligt, profiteert echter niet alleen de natuur. Het eerste deel van de Marker Wadden voorziet in een haventje met een steiger, wandelpaden en een strand voor extensief toerisme. Recreatievissers komen daar meer aan hun trekken, net als de onderzoekers zelf. Ze kunnen er in alle rust experimenteren met nieuwe vormen van bouwen met de natuur in de wetenschap dat de duinen en kades niet onder rigide veiligheidseisen vallen, want er wonen geen mensen aan de oostkant van het meer.

Maar zelfs dan. Nederland heeft zijn zaakjes goed op orde, zegt Posthoorn als we weer binnenlopen in de haven van Lelystad. 'We hebben echter te veel harde grenzen aangelegd, waardoor de van nature vloeiende delta in een strak korset is gegoten. De tijd is nu rijp om op een lager schaalniveau op een ontspannen en lenige manier de onvoorspelbaarheid weer kansen te geven. We hebben vanaf de Middeleeuwen het vernuft ontwikkeld om te strijden tegen de natuur, nu gaan we de opbouwende en ook beschermende krachten van de natuur ontwikkelen.'

Visdief (Sterna hirundo), verwant aan de noordse stern, broedt in kolonies in kustgebieden, bij voorkeur op eilandjes. Staat als kwetsbaar op de Nederlandse rode lijst.

Nieuw! Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.