Interview Ewine van Dishoeck

Dit is de vrouwelijke ster van de astrochemie

De onderscheidingen en benoemingen stapelen zich op voor de Leidse sterrenkundige Ewine van Dishoeck – komende week ontvangt ze de ‘Nobelprijs’ van haar vakgebied. Haar missie: beter snappen hoe de scheikunde van het heelal werkt, en daarmee het ontstaan van leven.

Ewine van Dishoeck. Beeld Valentina Vos

Ewine van Dishoeck (63) zul je niet snel betrappen op een slecht humeur. Haar ogen staan continu op de pretstand, en een vrolijke lach is nooit ver weg. De Leidse sterrenkundige heeft natuurlijk ook geen enkele reden tot somberheid. Begin dit jaar ontving ze een belangrijke onderscheiding van de Amerikaanse National Academy of Sciences; eind mei hoorde ze dat ze de Kavli-prijs voor astrofysica had gewonnen – zeg maar de Nobelprijs voor de sterrenkunde. ‘Ik was net op weg naar huis vanaf een congres in Bern; ik kon het aan niemand vertellen en vierde het in m’n eentje met een glaasje wijn in het vliegtuig.’

Van Dishoeck zette in de afgelopen decennia de astrochemie op de kaart – een onderzoeksgebied dat van groot belang is om het ontstaan van leven in het heelal te begrijpen. Door de ontdekking van bewoonbare planeten bij andere sterren, en door nieuwe instrumenten zoals het Alma-observatorium in Noord-Chili, speelt astrochemie een steeds grotere rol in de sterrenkunde. En natuurlijk ook in het professionele leven van Van Dishoeck. Op haar werkkamer aan de Leidse Sterrewacht hangen foto’s van sterrennevels en van de Alma-schotelantennes aan de muur, en liggen overal modellen van moleculen zoals die de afgelopen jaren zijn ontdekt in het heelal.

Van Dishoeck krijgt het de komende tijd alleen nog maar drukker: de Kavli-prijs wordt 4 september uitgereikt in Oslo, een paar dagen nadat Van Dishoeck in Wenen benoemd wordt tot president van de Internationale Astronomische Unie, wat opnieuw veel internationale reizen met zich mee gaat brengen.

Zo’n bestaan kan niet zonder een strakke planning. Het verhaal gaat dat Van Dishoeck bij een feestje thuis – waar het ook sterrenkunde is wat de klok slaat: ze is getrouwd met astronoom Tim de Zeeuw, die jarenlang directeur-generaal van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht was – ooit een uiterst precies draaiboek hanteerde met teksten in de trant van ‘22.13 uur: tweede ronde hapjes’. Zonder perfectionisme en doorzettingsvermogen had ze het waarschijnlijk ook nooit zo ver geschopt in een wereld die nog steeds gedomineerd wordt door mannen.

Klinkt ingewikkeld, astrochemie. Wat houdt het eigenlijk precies in?

‘Het is de scheikunde van het heelal. Bij de geboorte van sterren en planeten spelen allerlei scheikundige processen een rol. Uiteindelijk liggen die ook aan de basis van het ontstaan van water, organische moleculen en leven. Dankzij infraroodsatellieten en nieuwe grote telescopen zoals Alma kunnen we al die processen in steeds meer detail bestuderen en begrijpen.’

En waarom is uitgerekend Leiden er zo goed in?

‘Het is één grote puzzel. Om die op te lossen heb je drie benaderingen nodig: sterrenkundige waarnemingen, laboratoriumexperimenten en theoretische modelberekeningen. Het Leidse onderzoek is begin jaren negentig bewust zo opgezet dat alle drie die onderdelen een belangrijke rol spelen; dat is wel uniek. Waarnemingen met telescopen laten vaak allerlei verrassende dingen zien, maar het gaat om scheikunde onder extreme omstandigheden. Om al die chemische processen goed te begrijpen, voeren we samen met collega’s experimenten uit in ons laboratorium, waar we de omstandigheden in het heelal nabootsen in kleine, diepgekoelde vacuümkamers, en is er ook veel theorie nodig. Zo komen we meer te weten over het ontstaan van sterren en planetenstelsels, en uiteindelijk ook over de vorming van leven.’

Aan wat voor resultaten moet ik dan denken?

‘Ons Leidse onderzoeksteam heeft met behulp van de Europese ruimtetelescoop Herschel onderzoek gedaan aan de scheikundige samenstelling van planetenstelsels in wording. Je meet dan dus wat voor moleculen er aanwezig zijn in de ronddraaiende schijven van gas en stof rond pasgeboren sterren. Zo is onder andere de aanwezigheid aangetoond van watermoleculen – H2O. Een prachtig resultaat, want water speelt een heel belangrijke rol voor leven zoals wij dat kennen. Maar hoe die moleculen kunnen ontstaan onder de extreme omstandigheden in de ruimte was lange tijd niet bekend. Hetzelfde gold voor veel andere organische moleculen die we hebben ontdekt met satellieten in de ruimte en met telescopen op de grond zoals Alma. En daar komen de systematische experimenten in ons laboratorium om de hoek kijken. Die laten zien wat voor mechanismen er in het spel zijn. Dat blijken bijvoorbeeld zeldzame chemische reacties te zijn in de ijsmantels van kosmische stofdeeltjes, soms onder invloed van de ultraviolette straling van de jonge ster. De experimenten doen ook voorspellingen die getest kunnen worden. Zo slagen we erin de herkomst van de bouwstenen van het leven steeds verder te ontraadselen.’

Een van de beelden van de ruimtetelescoop Herschel, die keek naar het ontstaan van sterren en sterrenstelsels in de beginjaren van het heelal. Herschel was actief van 2009 tot 2013, maar de waarnemingen leiden ook nu nog tot nieuwe ontdekkingen. Beeld ESA

Was u als klein meisje al geïnteresseerd in de sterrenkunde?

‘Nee, maar ik had een heel goede scheikundeleraar, en ik was gefascineerd door de natuurkundige kant van dat vak. Mijn ouders wilden dat ik medicijnen ging studeren, maar ik koos voor quantumchemie, het onderzoek van moleculen en scheikundige processen met behulp van theorieën uit de deeltjesfysica. Tijdens mijn studietijd leerde ik Tim kennen – we speelden allebei viool – en hij had net college gehad van de Leidse astronoom Harm Habing, die gas en stof in het heelal bestudeerde. ‘Dat is net wat voor jou,’ zei hij. Van die switch heb ik nooit een moment spijt gehad.’

Wat moet een meisje op de middelbare school doen om ook een soort Ewine van Dishoeck te worden?

‘Mijn advies: doe nooit iets waar je hart niet ligt, en zorg dat je ergens echt in uitblinkt. Geef niet te snel op; ook als je talent hebt, kun je niet zonder veel doorzettingsvermogen. Je wordt ook geen topviolist zonder de hele dag toonladders te oefenen, of topzwemmer zonder voortdurend baantjes te trekken. Daarnaast is het natuurlijk belangrijk dat je met goede mensen en goede ideeën in contact komt en dat je je daarvoor openstelt; dat gaat tegenwoordige veel makkelijker dan vroeger. En het beste advies dat ik ooit kreeg: neem het steilste pad al vroeg in je carrière.’

Dat klinkt als ‘all work and no play’ – helemaal als je met een even ambitieuze collega bent getrouwd.

‘Ja, we maken lange dagen, inclusief weekenden. Maar het is echt niet alleen sterrenkunde wat de klok slaat. Deze zomer zijn we weer wezen kamperen en wandelen in Amerika, en dan gaat de laptop twee weken dicht. Indertijd scheelde het natuurlijk ook wel dat we geen kinderen hebben, wat overigens geen bewuste keuze was. Ik heb enorm veel bewondering voor twee van mijn vrouwelijke teamleden die keihard met hun promotieonderzoek bezig zijn terwijl ze thuis een paar heel jonge kinderen hebben rondlopen.’

Bestaat er in de sterrenkunde een glazen plafond?

‘Dat ligt eraan hoe je het bekijkt. We leiden in Nederland veel goede jonge vrouwen op – tussen de 30 en 40 procent – en het percentage afhakers is onder vrouwen niet opvallend hoger dan onder mannen. Alleen komen de meeste vrouwelijke astronomen uiteindelijk niet hier terecht maar in het buitenland; wat dat betreft loopt Nederland ontzettend achter. Het aanstellingsbeleid is de laatste tijd gelukkig wel aan het verbeteren, maar dat zou nog wel wat harder mogen gaan.’

En wanneer krijgen we nou eindelijk antwoord op de vraag of er buitenaards leven bestaat?

‘De astrochemie is een heel interdisciplinair vakgebied, maar er gaapt nog wel een groot gat tussen de ‘gewone’ scheikunde in het heelal en de biochemie – de scheikunde van het leven. De volgende stap wordt de verbinding tussen astrochemie en biologie. Binnen een jaar of tien gaat het wel lukken om de samenstelling te meten van de dampkring van een aardeachtige exoplaneet – een planeet bij een andere ster dan de zon die op de aarde lijkt en waarop water zou kunnen voorkomen. Zo vinden we mogelijk indirecte aanwijzingen voor leven. De allergrootste organische moleculen laten echter geen herkenbare vingerafdrukken achter in het licht van sterren, laat staan dat dat voor eencellige organismen zou gelden. Dus een definitief antwoord laat misschien nog wel een halve eeuw op zich wachten. Maar zeg nooit nooit.’

Ewine van Dishoeck

1955Geboren in Leiden

1984Promotie op onderzoek aan interstellaire moleculen

1984Getrouwd met astronoom Tim de Zeeuw

1987-1990Diverse posities aan Amerikaanse instituten in Princeton en Pasadena

1995Hoogleraar moleculaire astrofysica in Leiden

2000Spinozapremie (NWO)

2002-2003 Europees wetenschappelijk projectleider van het Alma-observatorium

2007Wetenschappelijk directeur NOVA (Nederlandse Onderzoekschool Voor Astronomie)

2018James Craig Watson Medal (National Academy of Sciences)

2018-2021President Internationale Astronomische Unie (IAU)

2018Kavli-prijs voor Astrofysica (uitreiking op 4 september)

Van Dishoeck wil het geld van de Kavli-prijs (één miljoen dollar) voor een deel besteden aan nieuw onderzoek, maar deels ook aan een fonds voor de ondersteuning van goede doelen en jonge mensen in de sterrenkunde.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.