Dit college wordt mede mogelijk gemaakt door duizenden pijnstillerverslaafden

Universiteit Leiden ontvangt jaarlijks flink bedrag van pillenproducent Sackler

Sackler is de naam van een filantropenfamilie die onder andere doneert aan de Universiteit Leiden. In de VS liggen de Sacklers onder vuur, vanwege de productie van dubieuze pijnstillers.

Foto Liz O. Baylen / HH

Als maandag in het statige Academiegebouw van de Universiteit Leiden de zevende Raymond and Beverly Sackler Distuinguished Lecture on Human Rights begint, zal de naam van deze Amerikaanse filantropenfamilie weer met eerbied worden uitgesproken. Hoewel Raymond Sackler deze zomer overleed, waart zijn geest nog overal rond in Leiden. Er is een Raymond and Beverly Sackler-leerstoel voor amerikanistiek, een Raymond and Beverly Sackler-laboratorium voor astrofysica, een Sackler-lezing voor de sterrenkunde en een Sackler-beurs voor excellente studenten.

De Sacklers, met een door Forbes geschat vermogen van 13 miljard een van de rijkste families van Amerika, koppelen graag hun naam aan de eerbiedwaardige dingen die ze met hun geld doen.

Hoe ze aan dat geld zijn gekomen, hangen ze liever niet aan de grote klok. Toen Raymond Sackler, tevens Ridder in de Orde van Oranje-Nassau, deze zomer op 97-jarige leeftijd overleed, stond in het Leidse persbericht slechts een korte verwijzing naar de bron van zijn generositeit. 'Dr. Sackler maakte fortuin als ontwikkelaar van medicijnen.' Dat klopt. Welke medicijnen, dat stond er niet bij.

Huntington is best een aardig stadje aan de rivier Ohio, op de grens van West Virginia en Ohio. Aan de voet van de heuvels slingert zich een beekje door een park, met daaromheen de vrijstaande bungalows van de Amerikaanse middenklasse; de ondergaande zon geeft alles een zachte herfstglans en het lijkt er idyllisch, totdat de sirene gaat. Een ziekenauto stopt bij een van de huizen. Een overdosis, blijkt later. Elke dag zijn er wel een paar. Eenvijfde van de honderdduizend inwoners in dit stadje en omgeving is verslaafd. In 2015 stierven zeventig van hen aan een overdosis. Eén op de tien pasgeboren baby's schreeuwt om heroïne, of iets wat daarop lijkt.

En dat begon allemaal met de pillen van de Sacklers.

Raymond Sackler, de weldoener van Leiden, is een van de drie broers Sackler die in de jaren dertig in Brooklyn opgroeiden als kinderen van joodse immigranten. Ze studeerden medicijnen en kochten in 1952 met zijn drieën een klein medicijnenbedrijf op Manhattan, een maker van laxeermiddelen en oorsmeerverdunners, die onder aanvoering van Raymond en zijn broer Mortimer zou uitgroeien tot de farmaciegigant Purdue Pharma. Hier zou elke cent vandaan komen die ze later zouden weggeven.

Arthur ontpopte zich intussen als medische reclamemaker. Hij ontwikkelde revolutionaire verkooptechnieken: om zo veel mogelijk pillen te verkopen moest je niet de patiënten, maar de artsen overtuigen, doorzag hij. En dat ging het best met (quasi-)wetenschap en cadeautjes. Zo kreeg hij Amerika aan de valium, beschrijft journalist Sam Quinones in zijn boek Dreamland over de opiatencrisis. 'Wanneer schrijven we dit medicijn nou níét voor?', citeert hij een dokter in 1965.

De verkooptechnieken zouden zijn broers goed van pas komen toen ze in de jaren tachtig een echte goudmijn aanboorden: pijnstillers.

Oxycodon, een op heroïne lijkend roesmiddel, bestond al sinds 1916 maar werd in grote hoeveelheden te verslavend geacht. De Sacklers hadden echter een slimmigheidje bedacht om de werkzame stof geleidelijk vrij te geven. Daarmee konden ze grote doses in een pil stoppen om zo de hele dag iemand pijnloos te houden - met twee pilletjes kon je een etmaal vooruit, beweerde Purdue. In 1995 werd de pil, OxyContin, met dubieuze claims gelanceerd. De man die het middel voor de Amerikaanse medicijnenwaakhond FDA goedkeurde, werkte twee jaar later bij Purdue, aldus Esquire onlangs, in een verhaal over de opkomst van OxyContin en de Sacklers.

Briljante campagne

OxyContin werd agressief in de markt gezet. Een patiëntenvereniging, mede gefinancierd door Purdue, voerde een grote campagne voor het recht op pijnbestrijding. Een gerenommeerde pijnspecialist in New York, die geld kreeg van Purdue, zei tegen de krant dat zorgen over verslaving en misbruik 'een mythe' waren. Purdue zelf leidde zeshonderd artsenbezoekers op om OxyContin te promoten, om te beginnen bij dorpsdokters in de mijnstreken van Kentucky, Ohio en West Virginia, waar veel mensen met rugklachten op verlossing wachtten. Eind jaren negentig lanceerden de Sacklers een website die patiënten advies gaf over pijnstillers: als je arts je niet genoeg pillen geeft, dan stap je toch gewoon naar een andere?

'Purdue draagt de grootste verantwoordelijkheid voor de epidemie', zegt Andrew Kolodny, directeur van het Opioid Policy Research Collaborative van Brandeis University. 'Ze voerden een briljante veelzijdige campagne om de medische gemeenschap vertrouwd te maken met opium-pijnstillers. Er waren ook andere farmaceuten die opiaten maakten, maar Purdue opende de markt.'

Zo kon het gebeuren dat een zware pijnbestrijder, die in Nederland alleen wordt gegeven na operaties, bij kankerbehandeling en in de laatste levensfase, in de VS jarenlang werd voorgeschreven bij chronische pijntjes. De kans op verslaving was minder dan 1 procent, zei Purdue, ondanks eigen onderzoek dat wees op een veel hogere kans, zo schreef The New Yorker in een vorige maand verschenen reconstructie. De pillen bleken geen twaalf uur te werken, maar korter, waardoor patiënten ontwenningsverschijnselen kregen. De voorgeschreven oplossing: een hogere dosis.

Sinds OxyContin op de markt kwam zijn in Amerika zo'n tweehonderdduizend Amerikanen gestorven door een overdosis pijnstillers. Veel (jonge) verslaafden hebben de pillen, die vaak werden vermalen en dan gesnoven of geïnjecteerd, vervangen door goedkopere heroïne of fentanyl, die samen vorig jaar tot nog eens 35 duizend dodelijke overdoses leidden. De crisis is zo groot dat president Trump de noodtoestand heeft uitgeroepen. Dat is meer dan Obama heeft gedaan, maar geld of een plan van aanpak is er nog niet. Trump heeft zijn woordvoerder Kelly-Anne Conway aangewezen om de problemen op te lossen.

'We zaten met de familie aan de ontbijttafel en dachten: dit kan zo niet langer', zegt Paul Farrell, in een bungalow in Huntington. 'We zien de stad kapotgaan, en we waren er zelf kapot van. Mijn vader is rechter, mijn broer piloot, mijn moeder heeft een ziekenhuis opgericht. We zijn mensen van actie. Mijn moeder was ziedend. Doe er iets aan , zei ze.'

Trumps woordvoerder Kelly-Anne Conway is aangewezen om de problemen met OxyContin op te lossen Foto epa

Honderd rechtszaken

En toen wezen ze naar hem, Paul, de letselschadeadvocaat. 'Ik dacht: we kunnen die bedrijven aanpakken alsof het vervuilers zijn. Een fabriek die verontreinigde stoffen heeft geloosd moet opdraaien voor de kosten van het schoonmaken. Dus moeten die bedrijven ook betalen voor de overlast die hun pillen hebben veroorzaakt.'

Farrells initiatief had een domino-effect, en overal in het land begonnen steden en dorpen rechtszaken aan te spannen. Dinsdag boekte Farrell, in 2016 tevens presidentskandidaat in West Virginia (hij kreeg 9 procent van de stemmen), een overwinning: de ruim honderd aangespannen rechtszaken worden gebundeld bij een rechter in Ohio. En er komen nog steeds zaken bij. 'De oorlogsmachine rolt!', zegt Farrell.

Toch denkt hij dat het te lastig is om fabrikanten van de pillen zoals Purdue aan te pakken. Hij richt zich daarom op de distributeurs. 'De distributeurs hadden de plicht om te kijken of er geen verdachte hoeveelheden pillen werden afgeleverd. Dat hebben ze nagelaten. De DEA, de drugspolitie, heeft ze daarvoor gestraft, maar dat zijn een soort verkeersboetes. De gemeenschappen die ik vertegenwoordig willen veel meer geld zien.'

Raymond Sackler en zijn vrouw Beverly Foto Hollands Hoogte / Taco van der Eb

Fabrikant Purdue laat zich lastig vangen. Er zijn rechtszaken geweest, maar de meeste werden geschikt. Schikken is een manier gebleken voor de Sacklers om geen opening van zaken te hoeven geven. 'Ze willen zo min mogelijk geassocieerd worden met hun eigen pillen', zegt Kolodny. 'Ze hebben hun naam op een briljante manier gescheiden van hun zaken.'

In 2007 is er een strafzaak geweest tegen Purdue, maar de drie directeuren die toen werden gedaagd waren geen Sacklers - Richard, de zoon van Raymond, was op dat moment geen directievoorzitter meer. Hij en andere Sacklers waren weliswaar nog commissaris (en eigenaar), maar niet bij de dagelijkse gang van zaken betrokken. De drie directeuren bekenden schuld aan het 'misleidend in de markt zetten van een geneesmiddel met de bedoeling te bedriegen'. Het bedrijf moest 600 miljoen dollar betalen, en de directeur, de medisch directeur en de bedrijfsjurist kregen een boete van in totaal 34,5 miljoen dollar, plus een taakstraf van 400 uur dienstverlening.

Daarmee leek de kous af; vervolging op basis van feiten in de jaren negentig was niet meer mogelijk. Maar Joe Rice, een advocaat uit South Carolina, zag toch een manier om de jacht op Purdue en de Sacklers te heropenen. Onderdeel van de schikking in Kentucky was dat het bedrijf voortaan eerlijk zou zijn over de verslavende effecten van OxyContin. Maar die afspraak hebben ze geschonden, vindt Rice. 'Ze zijn doorgegaan met het verhullen van de desastreuze werking van OxyContin. De epidemie bereikte daarna pas zijn hoogtepunt.'

Dus trekt Rice, in tegenstelling tot Farrell, wel ten strijde tegen Purdue. Hij heeft ervaring met grote juridische gevechten: Rice was in de jaren negentig betrokken bij de grote rechtszaak tegen de tabaksindustrie. Die zaak resulteerde in een schadevergoeding van ruim 200 miljard dollar. Dit kan de tabakszaak van dit decennium worden.

Er zijn wel verschillen. Sigaretten zijn hoe dan ook ongezond; pijnstillers kunnen, mits gebruikt zoals voorgeschreven, heilzaam zijn. In de sigarettenbusiness is er een directe lijn van de fabrikanten naar de klanten; bij de pijnstillers hebben distributeurs en apotheken een eigen rol, net als de artsen die de pillen voorschrijven. Met elke stap verwatert de verantwoordelijkheid. 'Het is lastig te bewijzen dat de misleiding van de pillenfabrikanten de oorzaak is van de overdoses', zegt Rice. Het wordt volgens hem 'een zaak van lange adem'. Is het mogelijk dat hij uiteindelijk de Sacklers aansprakelijk gaat stellen? 'We zitten pas in het eerste kwart van de wedstrijd. We weten nog niet hoe dit gaat eindigen.'

Het verweer van Purdue is dat de pillen door de FDA zijn goedgekeurd, en door legitieme artsen zijn voorgeschreven. Ja, sommige gebruikers hebben het voorschrift niet gevolgd, maar dat is hun fout, zegt het bedrijf. Bovendien zou Purdue slechts 2 procent van alle opiaatrecepten hebben voorgeschreven. Dat klopt, maar is misleidend, zegt Kolodny, omdat er per OxyContinrecept veel meer en veel zwaardere pillen werden voorgeschreven. Gemeten naar grammen werkzame stof is Purdue verreweg de belangrijkste dealer geweest.

(Een andere parallel met de tabaksindustrie is dat Purdue door de juridische aandacht nu nieuwe markten zoekt buiten Amerika. Een netwerk van Purdue-dochterbedrijven, Mundipharma geheten, probeert wereldwijd de 'opiatenfobie' te doorbreken zoals de Sacklers dat eerder hebben gedaan in Amerika, schreef de Los Angeles Times. Ook in Europa worden toezichthouders bewerkt om de teugels te laten vieren.)

'Donaties weigeren'

Kolodny denkt dat de rechtszaken hoe dan ook belangrijk zijn. 'Het gaat om gerechtigheid. Het gaat om geld. En het leidt ertoe dat de Sacklers niet in de schaduw kunnen blijven.'

De recente verhalen in The New Yorker en Esquire hebben de schijnwerpers op de Sacklers gericht. De familie wordt niet meer alleen geassocieerd met de leerstoelen en laboratoria met hun naam (naast Leiden zijn er nog tientallen), maar ook met de doden die hun pillen hebben veroorzaakt. The Art Newspaper, een krant over de kunstwereld, zei in een commentaar twee weken geleden dat 'de kunstwereld gecompromitteerd' is door de donaties van de Sacklers. 'We moeten geen cent meer van hen accepteren.'

Zou de Universiteit Leiden daarnaar moeten luisteren? Volgens Femida Handy, hoogleraar aan de Universiteit van Pennsylvania die 'Ethics for Social Impact' doceert, is dat een mogelijkheid. Een andere mogelijkheid, zegt ze, is het geld te houden maar de naam van de leerstoelen en gebouwen te verwijderen. 'Giften kunnen goed doen, maar mogen nooit worden gebruikt om een reputatie te kopen.' Ze signaleert wel dat de Sacklers nog nooit zijn veroordeeld. 'Toch kun je je als instelling afvragen of je daarmee geassocieerd wilt blijven. Je moet uitkijken dat de reputatie van je geldschieters niet ook je eigen reputatie bezoedelt.'

Aanvullingen en verbeteringen: In een eerdere versie van dit artikel staat dat de universiteit Leiden jaarlijks 2,5 miljoen euro kreeg van de farmaceutische filantropen Raymond en Beverly Sackler. Dat is echter het totale bedrag dat sinds 1999 is geschonken aan acht onderwijs- en onderzoeksprojecten, waaronder de Sackler-leerstoel, het Sackler-laboratorium, de Sackler-lezingen en de Sackler-beurzen.


Universiteit Leiden: 'Veel te danken aan Sacklers onbaatzuchtige generositeit'

De Universiteit Leiden vindt dat de donaties van Sackler niet besmet zijn. Het geld wordt gekoesterd. 'Dankzij de onbaatzuchtige generositeit van de Sacklers hebben we mooie dingen kunnen doen op het gebied van onderzoek en onderwijs.'

De complete verklaring: 'In de jaren negentig, toen we met de heer Sackler en zijn vrouw in contact kwamen, was bij ons nog niets bekend over mogelijk misbruik van het middel OxyContin van de geneesmiddelenfirma van Sackler. De firma produceert overigens niet alleen dit middel maar ook andere geneesmiddelen. Dit middel wordt (nog steeds) grootschalig voor pijnbestrijding gebruikt en is een gangbare pijnstiller voor kankerpatiënten. Als het middel in tabletvorm wordt ingenomen volgens voorschrift, is het een regulier geneesmiddel. Later is gebleken dat dit middel ook een verslavende werking kan hebben bij verkeerd gebruik/misbruik. Dat is nooit de bedoeling geweest van het bedrijf, maar het gebeurde wel.

'In 2007 heeft de firma een boete gekregen voor de te lang volgehouden claim: 'weinig verslavend'. De firma heeft die claim in haar communicatie/marketing sinds die tijd laten vallen en is genuanceerder in zijn informatie over (effecten en gebruik van) dit middel. Dr. Sackler is als persoon nooit vervolgd of veroordeeld.'

Foto anp
Meer over