Paleontologie Dino's op ebay

Dino’s worden snel duurder: staan ze straks alleen nog bij Leonardo DiCaprio thuis?

Met grote zorgen zien wetenschappers en musea dinoskeletten snel duurder worden, omdat verzamelaars als Leonardo DiCaprio die graag thuis een mooi plekje geven. Gaan waardevolle fossielen verloren voor onderzoek - en het publiek? 

Delen van de schedel van een T rex, te koop op eBay. Beeld Ebay

Misschien iets voor de woonkamer? Deze schedel en andere botten van een T-rex staan te koop op eBay.

Prijs: 2,95 miljoen dollar (2,6 miljoen euro). ‘Hoogstwaarschijnlijk de enige BABY T. REX ter wereld’, jubelt de veilingsite over het 68 miljoen jaar oude fossiel. ‘Het is een werkelijk ZELDZAME kans om een baby REX te zien.’

EBay is ‘vereerd’ de prehistorische vleeseter, die vermoedelijk als vierjarige zijn laatste adem heeft uitgeblazen, aan ‘de hele WERELD’ te tonen. Met in kapitalen gevatte aanprijzingen doet het digitale veilinghuis zijn uiterste best potentiële kopers ervan te doordringen dat dit niet zomaar een aanbieding is.

Het buitenkansje is niet aan iedereen besteed. Wetenschappers vinden het maar niks. Ze vrezen dat de botten verdwijnen in de collectie van een rijke verzamelaar en onbereikbaar worden voor onderzoek. ‘Belangrijke fossielen als deze jonge tyrannosaurus behoren tot ons gemeenschappelijke natuurlijke erfgoed en verdienen het om in het publieke domein te blijven’, schrijft de internationale vereniging van paleontologen (Society of Vertebrate Paleontology) in een nijdige open brief.

De irritatie over het te koop zetten van de jeugdige T. rex vestigt opnieuw de aandacht op de schaduwkanten van de handel in wetenschappelijk waardevolle fossielen. De belangstelling van vermogende verzamelaars, onder wie Hollywoodsterren als Leonardo DiCaprio en Nicolas Cage, jaagt de prijzen van dinoskeletten op, waardoor ze te duur dreigen te worden voor musea en onderzoeksinstituten. De kooplust, aangewakkerd door de eindeloos herhaalde Jurassic Park-films uit de jaren negentig, botst met het belang van wetenschappers en musea die eraan hechten dat fossielen beschikbaar blijven voor onderzoek en zichtbaar blijven voor publiek.

De overblijfselen werden zes jaar geleden op privéterrein in de Amerikaanse staat Montana ontdekt en uitgegraven door fossielenjager Robert Detrich. Na vergeefse pogingen om de delen van het 4,5 meter lange skelet te verkopen besloot Roberts broer Alan Detrich het fossiel uit te lenen aan het natuurhistorisch museum van de Universiteit van Kansas. Daar zijn ze op een prominente plek tentoongesteld, totdat Detrich ze vorige maand plotseling te koop aanbood op eBay. Met plaatsing in het museum als aanbeveling verscheen het kostbare karkas – stukken kaak, een aantal botten en de reconstructie van de schedel – op de site tussen plastic speelgoeddino’s en dino-bouwpakketten. De onaangenaam verraste museumdirecteur gaf het fossiel meteen terug aan Detrich en vroeg hem alle verwijzingen naar de universiteit te verwijderen.

In juni 2018 verkocht het veilinghuis Aguttes in de Eiffeltoren het 150 miljoen jaar oude geraamte voor 2,36 miljoen dollar (2 miljoen euro) aan een anonieme Franse verzamelaar. Hier wordt het skelet opgebouwd, de dag voor de veiling. Beeld REUTERS

Wetenschappers verwijten Alan Detrich dat hij de status van het museum heeft misbruikt om de waarde van zijn vondst te onderstrepen en investeerders te lokken. Tentoonstellen in het museum was onderdeel van zijn verkoopstrategie, schrijft de paleontologenvereniging SVP. ‘Deze gebeurtenissen ondermijnen het wetenschappelijk proces om het leven in het verleden te bestuderen en de mogelijkheid voor toekomstige generaties om het natuurlijke erfgoed van onze planeet te delen.’

Dit fossiel is interessant voor de wetenschap omdat er nog veel gesteggel is over de vraag hoe de groei van de T. rex verliep, zegt Anne Schulp, paleontoloog bij Naturalis in Leiden en hoogleraar aan de Universiteit Utrecht.  ‘Is het echt een jonge T. rex of hebben we het over een geheel andere soort? Het is belangrijk daar uitsluitsel over te krijgen en dit fossiel kan een bijdrage leveren aan dat debat.’

Detrich gaf tegenover The New York Times toe te hopen op een vermogende bieder. Hij had gekozen voor eBay omdat het volgens hem lastig is op een andere manier een rijke verzamelaar te vinden. Verkoop hoeft volgens hem niet te betekenen dat het skelet verloren gaat voor de wetenschap. Uiteindelijk komt het toch wel terecht in een museum, meent Detrich.

De ophef over de T. rex-baby volgt op de omstreden verkoop van het vrijwel complete skelet van een vleesetende dinosaurus in Parijs. Vorige zomer verkocht het veilinghuis Aguttes in de Eiffeltoren het 150 miljoen jaar oude geraamte voor 2,36 miljoen dollar (2 miljoen euro) aan een anonieme Franse verzamelaar. Het gaat waarschijnlijk om een nieuwe soort Allosaurus, een verre voorloper van de T. rex. Een dringende oproep van paleontologen om de verkoop van het bijna 9 meter lange skelet niet door te laten gaan haalde niets uit.

De koper heeft het skelet tijdelijk in bruikleen gegeven aan het Museum voor Natuurwetenschappen in Brussel. Daar zal het elf maanden worden getoond. Als de eigenaar daarna zou besluiten de dino in zijn privécollectie te houden is dat een tegenvaller voor de wetenschap, zegt Koen Stein, paleontoloog van de Vrije Universiteit Brussel. ‘Voor het beschrijven van een nieuwe soort is het noodzakelijk dat een fossiel beschikbaar blijft voor onderzoek. Als het skelet in een privéverzameling blijft is er geen garantie dat andere wetenschappers er goed onderzoek naar kunnen doen. Zonder de mogelijkheid om de beschrijving van een nieuwe soort aan toekomstige nieuwe inzichten te toetsen is het fossiel eigenlijk verloren voor de wetenschap’, aldus Stein.

Fossiele resten van dinosaurussen worden steeds duurder. Illustratie Imke Ligthart Beeld Imke Ligthart

Van Leonardi DiCaprio, Nicolas Cage en Russell Crowe is bekend dat ze dinofossielen verzamelen en dat ze bereid zijn er honderdduizenden dollars voor neer te leggen. Naar verluidt boden Cage en DiCaprio in 2007 tegen elkaar op bij een veiling in Manhattan. Inzet was de 67 miljoen jaar oude schedel van een Tyrannosaurus bataar, verwant aan de T. rex. Cage kreeg het fossiel voor 276 duizend dollar (246 duizend euro) in bezit, maar hij had er niet lang plezier van. Het was afkomstig van een handelaar die in de VS werd veroordeeld voor het smokkelen van fossielen uit Mongolië en China. Cage zag zich gedwongen de geroofde schedel terug te geven aan Mongolië.

Dat dinosaurussen miljoenen waard kunnen zijn werd voor het eerst echt duidelijk in de jaren negentig met de verkoop van een grote, bijna complete T. rex die Sue wordt genoemd. Dit 67 miljoen jaar oude skelet, door de Amerikaanse fossielenjager en preparateur Peter Larson ontdekt in South Dakota, kwam in 1997 voor 8,3 miljoen dollar (7,4 miljoen euro) in handen van het natuurhistorisch museum van Chicago.

Sue werd kort na de ontdekking inzet van een fel juridisch gevecht over het eigendomsrecht en bleef uiteindelijk met bijdragen van bedrijven en particulieren behouden voor het publieke domein. ‘Ook al kwam het skelet dankzij donoren terecht in een openbare verzameling, dat schiep een zichtbaar precedent: skeletten van dinosaurussen kunnen gekocht en verkocht worden voor buitengewoon grote bedragen’, zegt David Polly, tot voor kort voorzitter van de Society of Vertebrate Paleontology. ‘Verzamelaars en handelaren waren onder de indruk.’

Diplodocus in de galerie Theatrum Mundi in Arezzo, Italië. Beeld Theatrum Mundi Gallery

Dat de handel in fossielen van dinosaurussen steeds lucratiever wordt, bevestigt Luca Cableri van Theatrum Mundi in het Italiaanse Arezzo. Deze galerie, waar je ook een Russisch ruimtepak, een werk van Andy Warhol of een stukje van de maan kunt aanschaffen, heeft een T. rex in de aanbieding voor 4 miljoen euro, een jonge Allosaurus voor 700 duizend euro en een vliegende Pteranodon longiceps voor 140 duizend euro. Een Diplodocus is onlangs aan een Filipijnse verzamelaar verkocht voor 1,5 miljoen euro. ‘De prijzen van goede exemplaren stijgen jaarlijks met 10 procent’, laat Cableri per mail weten. ‘Na een tamelijk rustige periode heeft de markt een groot herstel laten zien. Aziatische landen, vooral China, hebben de universele aantrekkingskracht (van dino-fossielen, red.) begrepen.’

Theatrum Mundi verkoopt uitsluitend aan particulieren. Cableri: ‘Het zijn zakenlieden die een dinosaurus zien als investering, uitbaters van hotels en toeristische attracties, kasteeleigenaren die hun bezit openstellen voor het publiek. Het tentoonstellen van een dinoskelet trekt meer bezoekers en levert meer inkomsten op. In een paar jaar heb je de kosten terugverdiend.’

Op de vraag of Theatrum Mundi ook dinoskeletten verkoopt die waardevol zijn voor de wetenschap antwoordt Cableri: ‘Ik zou willen dat we die konden vinden!’ Volgens hem behoort 99 procent van de skeletten waar zijn galerie de hand op kan leggen tot algemene soorten die in grote hoeveelheden worden gevonden in de Verenigde Staten, zoals Allosaurus, Triceratops en Diplodocus. ‘Een nieuwe soort wordt zelden ontdekt. Als dat zou gebeuren, zouden we dat we dat onmiddellijk melden bij de betrokken instituten en musea.’

Beeld Imke Ligthart

Ontoereikende fondsen

David Polly laat zich kennen als fervent tegenstander van fossielenhandel. Die zit volgens hem de wetenschap op verschillende manieren dwars. Anders dan kunstmusea beschikken musea voor natuurlijke historie niet over grote budgetten om hun collectie op te bouwen. Ook de fondsen van de grootste musea zijn ontoereikend om miljoenenaankopen te doen, zegt hij.

Polly: ‘Het feit dat sommige commerciële handelaren forse winsten maken met fossielen betekent dat zij bereid zijn landeigenaren grote bedragen te betalen voor exclusieve toegang tot hun terrein. De afgelopen dertig jaar zijn grondbezitters in staten als Montana hoge sommen gaan verwachten. Dat hebben wetenschappers niet. Instellingen die voor fondsen moeten zorgen zijn terughoudend omdat ze deze kosten beschouwen als steekpenningen.’ Daar komt bij dat musea door de stijgende prijzen doelwit worden van dieven, zodat ze meer moeten uitgeven aan de beveiliging van hun collecties.

Peter Larson van het Black Hills Institute in South Dakota heeft er daarentegen geen moeite mee dat particulieren fossielen verzamelen. Hij was betrokken bij het opgraven en prepareren van de meest complete T. rex-skeletten ter wereld, waaronder de door Naturalis verworven Trix. Larson vanuit Hill City: ‘Wij proberen belangrijke fossielen bij musea en wetenschappers te krijgen zodat ze kunnen worden bestudeerd. Maar als fossielen ook bij particulieren kunnen worden onderzocht, zie ik geen probleem. Je kunt CT-scans maken, je kunt digitale data verzamelen. Ook als een fossiel in privébezit is kunnen de data worden bijgehouden in een openbaar instituut.’

Pteranodon longiceps in galerie Theatrum Mundi in Arezzo, Italië. Beeld Theatrum Mundi Gallery

Zonder particuliere verzamelaars zouden er waarschijnlijk geen musea voor natuurlijke historie zijn, zegt Larson. Vrijwel alle musea zijn ooit begonnen met een particuliere verzameling. Hij verweert zich tegen kritiek op commerciële fossielenjagers. ‘Wetenschappers hebben niet altijd het geld dat nodig is voor het opgraven en prepareren van fossielen. We leven nu eenmaal in een kapitalistische wereld en zonder onze inspanningen zouden de drie belangrijkste skeletten van T. rex – Sue, Stan en Trix – nooit zijn gevonden. Alle drie worden ze in het openbaar tentoongesteld. Je kunt het kapitalisme gebruiken ten bate van de wetenschap.’

Dat de fossielenhandel niet alleen het mooiste in de mens naar boven brengt, ondervond Larson in de jaren negentig na de ontdekking van Sue. Vragen over de wetmatigheid van de opgraving leidden tot een onaangenaam juridisch steekspel en een inval van de FBI in zijn werkplaats, waarbij de botten van Sue in beslag werden genomen. Na diverse rechtszaken bleef er weinig over van de aanklacht dat Larson zich schuldig had gemaakt aan het smokkelen van illegaal opgegraven fossielen op land van de federale overheid.

Toch ging hij voor twee jaar de cel in, op grond van beschuldigingen die niets met de opgraving van Sue te maken hadden. Hij had verzuimd aan te geven dat hij enkele duizenden dollars in cash over de grens had meegenomen en hij had een fossiel met weinig waarde van federale grond meegenomen. Veel betrokkenen waren het erover eens dat Larson slachtoffer was geworden van overijverige aanklagers. Enkele jaren geleden deden afgevaardigden van South Dakota een beroep op president Obama om Larson eerherstel te verlenen. Hij wordt inmiddels door wetenschappers erkend als deskundig paleontoloog. Naturalis zag geen enkel bezwaar om zaken te doen met Larson.

Het skelet van de Tyrannosaurus rex Trix in museum Naturalis in Leiden, waar het sinds 2016 tot de collectie behoord. Beeld EPA

Trix

Naturalis breidde zijn collectie dinosaurussen drie jaar geleden op spectaculaire wijze uit met Trix, een imposant skelet van ruim 12 meter dat was ontdekt in Montana. Het hele project om het pronkstuk naar Nederland te halen kostte ongeveer 5 miljoen, een bedrag dat werd opgebracht door donoren en met de inzamelingsactie Tientje voor T. rex. Hoeveel daarvan ging naar de landeigenaar op wiens grond het skelet zich bevond en naar de preparateur (Larson) blijft geheim. Ondervinden Nederlandse instituten als Naturalis hinder van de stijgende prijzen voor fossielen?

Anne Schulp: ‘De prijs van een dinofossiel hangt af van de manier waarop je het aanschaft. Kopen vanaf de plank is duur en onverstandig. De geologische context van de vondst is bij een skelet dat je bij een handelaar koopt doorgaans niet of nauwelijks gedocumenteerd. Bovendien bestaat de kans dat je hard moet opbieden tegen collega’s. Dat hebben wij met Trix niet gedaan. Onze eigen mensen hebben de botten opgegraven nadat we een overeenkomst hadden gesloten met de landeigenaar. Daarmee namen we een risico, want we wisten vooraf niet hoeveel er bewaard was gebleven. Wij wilden het hele verhaal van Trix vertellen: de opgraving, de preparatie, het onderzoek naar haar leven.’

Schedel van Triceratops. Afgeprijsd van 700.000 dollar voor 525.000 dollar. Beeld ebay

Voor het Natuurhistorisch Museum Rotterdam is kopen geen optie. Het museum moet het hebben van schenkingen en bruiklenen. Conservator Bram Langeveld zegt er geen bezwaar tegen te hebben dat fossielen worden verhandeld die bloot komen te liggen bij de aanleg van een weg of het neerzetten van een gebouw. ‘Maar als een fossiel louter voor financieel gewin wordt opgegraven vind ik dat wat anders. Gevaar is dat locaties met de mooiste fossielen worden geplunderd. Als er veel verzameld wordt, kan belangrijke informatie over de context verloren gaan – uit welke tijd stamt het fossiel? In welke omstandigheden is het dier aan zijn eind gekomen? Zo vernietig je een paleontologische locatie.’

Onbekende soorten

Niet elk fossiel is even waardevol voor de paleontologie. Botten van diersoorten die vaak worden opgegraven zijn aanzienlijk minder interessant dan beenderen van weinig voorkomende of onbekende soorten. Voor de talloze botten, schedels, wervels, kaken en tanden die voorbijkomen op verkoopsites en beurzen zullen de meeste professionele paleontologen niet warmlopen. Belangstelling van amateurs is er des te meer. De markt voor fossielen die geen toegevoegde waarde hebben voor de wetenschap is levendig en omvangrijk. En gevoelig voor fraude.

In Nederland zijn beurzen waar verzamelaars hun fossielen kunnen ruilen, kopen en verkopen. Hier gaan zelden grote bedragen over tafel. Op eBay lopen de prijzen uiteen van enkele tientallen dollars voor bijvoorbeeld de tand van een uitgestorven haai of krokodil tot de bijna 3 miljoen voor de baby T. rex. Hoe kostbaarder, hoe belangrijker het vaststellen van de authenticiteit. Die is niet altijd gegarandeerd. ‘Het is verdacht als documentatie ontbreekt over de herkomst en de geologische context waarin een fossiel gevonden is’, zegt Schulp. ‘Sommige commerciële partijen gaan daar anders mee om dan wetenschappers.’

Marokko is een land waar veel (goedkope) fossielen vandaan komen. Het gaat onder meer om botten en tanden van Mosasaurussen, zeereptielen die 66 miljoen jaar geleden uitstierven. Fossielen uit dat land worden door kenners vaak met achterdocht bekeken. Er zijn werkplaatsen waar ze worden bewerkt om ze completer te doen lijken. Schulp: ‘In Marokko kun je de prachtigste knutselwerkjes kopen uit fossielenateliers. Het spectaculairste voorbeeld dat ik ben tegengekomen is een kaak met tanden van zowel Globidens, Mosasaurus en Prognathodon.’

Dat de slordige omgang met fossielen ook tot aangename verrassingen kan leiden ondervonden Nederlandse amateurverzamelaars die jaren geleden op een beurs in Enschede twee uit Marokko afkomstige kaken kochten die zouden behoren aan een krokodil. Het bleek te gaan om een tot dan toe onbekende soort Mosasaurus, die vervolgens door Schulp en enkele andere onderzoekers is beschreven in een wetenschappelijk tijdschrift.

Privéverzamelaars zijn vaak gespecialiseerd en leveren soms een belangrijke bijdrage aan de wetenschap, zegt Langeveld. Sommige kunnen zich op hun gebied meten met de beste wetenschappers. ‘De meeste verzamelaars zijn oprecht geïnteresseerd in hun fossielen en willen dat die op een veilige plek terechtkomen als ze overlijden of kleiner gaan wonen. Zij doneren vaak aan musea. Er zijn ongetwijfeld mensen die het doen om het geld, maar die heb je overal. Je moet de opbrengsten ook niet overschatten. Het is geen cocaïne.’

Wetgeving

Nederland kent geen wetgeving voor paleontologische vondsten. Dat is een goede zaak, zegt conservator Bram Langeveld. ‘Daardoor kon er een gemeenschap van verzamelaars ontstaan die het beste voorheeft met fossielen. Zij redden veel materiaal dat anders verloren zou zijn gegaan. Als er strenge wetgeving is, kunnen verzamelaars niet met hun collectie naar buiten treden. Dan is de kans groot dat fossielen in de illegale handel verdwijnen.’

In de Verenigde Staten, waar veel fossielen van dinosaurussen worden gevonden, zijn paleontologische vondsten eigendom van de eigenaar van het land waar de resten zich bevinden. Die mag beslissen wat hij met fossielen doet. Het opgraven van fossielen op land van de overheid is aan strenge regels gebonden.

In fossielrijke landen als China, India en Mongolië geldt een exportverbod voor fossielen. Toch verschijnen op beurzen fossielen uit deze landen, zegt Langeveld. ‘Dan wordt erbij gezegd dat ze afkomstig zijn uit een oude collectie. Ik vermoed dat het uitvoerverbod weleens wordt omzeild.’

Fossielen te koop op ebay

Staart van Camarasaurus grandis. Prijs: 65.000 dollar Beeld eBay
Kop van Borealosuchus, uitgestorven krokodilachtige. Prijs: 19.750 dollar Beeld ebay
Replica van T. rex. Prijs: 6.499 dollar Beeld ebay
Model van schedel T rex. Kunsthars. Prijs 17,87 dollar Beeld ebay
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden