Dik worden ontstaat tussen de oren

Bij de een vliegen de kilo's eraan, de ander kan eten wat hij wil zonder dik te worden. Twee studies leggen de vinger op tientallen genetische signalen die de aanleg voor overgewicht regelen.

null Beeld anp
Beeld anp

De erfelijke aanleg voor overgewicht zit - letterlijk - tussen de oren. Mensen bij wie zwaarlijvigheid 'in de familie' zit, hebben gek genoeg vooral anders werkende hersenen.

Dat blijkt uit de omvangrijkste analyse van de genetica achter overgewicht tot dusver, waarvan ruim zeshonderd wetenschappers uit tientallen landen vandaag de resultaten rapporteren in Nature. Het monster- project moet ophelderen waarom de een alles kan eten zonder ook maar een grammetje aan te komen, terwijl de ander voortdurend worstelt met het gewicht.

Obesitas

In totaal brachten de wetenschappers 97 genetische patronen aan het licht die bij mensen met een aangeboren neiging tot overgewicht anders staan afgesteld. Opvallend veel daarvan blijken actief in de hersenen. Daar beïnvloeden ze centra die de eetlust regelen, zoals de hypofyse en de hypothalamus, en de aanmaak van signaalstoffen zoals het stemmingshormoon glutamaat en het stresshormoon noradrenaline.

'De hersenen zijn dus heel belangrijk bij het ontstaan van obesitas', vertelt internist Carola Zillikens van het Erasmus MC in Rotterdam. 'We wisten al dat gebieden waar de eetlust zit belangrijk zijn, maar er zijn kennelijk nog veel meer processen bij betrokken.' De gevonden genen beïnvloeden de aanleg tot zwaarlijvigheid overigens niet alleen via de hersenen, maar ook via de aanmaak van vetcellen en beïnvloeding van de suikerhuishouding.

Appel of peer?

Daarnaast bracht het onderzoeksconsortium 49 genetische signalen in kaart die verband houden met aanleg voor een dikke buik - door de onderzoekers nadrukkelijk losgekoppeld van de genetica van overgewicht. De erfelijke neiging tot buikvet zit vooral in het lijf: de meeste genetische signalen die de onderzoekers vonden, gaan over zaken als de aanmaak van vetcellen of bloedvaten, en de regulering van de bloedsuikerspiegel.

Opvallend genoeg is er één mensensoort die sowieso een andere vetverdeling heeft: de vrouw. Ook dat zagen de wetenschappers terug: haast de helft van de 'buikvetgenen' die de onderzoekers identificeerden, staat bij vrouwen anders afgesteld. Dat verklaart het verschil tussen de appelvorm van mannen en de peervorm van vrouwen, aldus de wetenschappers. Veel buikvet vergroot de kans op aandoeningen als hart- en vaatziekten en op vervroegde sterfte.

Overgewicht is voor zo'n 40 tot 70 procent erfelijk bepaald. De nu gevonden genetische patronen verklaren van die aanleg maar een klein gedeelte. Maar schijn bedriegt, waarschuwt Zillikens: de ervaring leert dat medicijnen die inwerken op één genetisch radertje vaak gunstig zijn voor grote groepen patiënten. 'Dat zien we bij botontkalking en suikerziekte, en bij obesitas zou dat ook zo kunnen zijn', verwacht ze.

Mijlpaalstudies

Voor de megastudies werden de gegevens van meer dan 330 duizend mensen bijeengebracht, onder meer door onderzoeksgroepen uit Groningen, Utrecht, Maastricht, Leiden, Rotterdam en Amsterdam. De wetenschappers hopen dat kennis van de genetica van overgewicht en buikvet op den duur leidt tot nieuwe medicijnen die het vet tegengaan.

De komende jaren verwacht Zillikens een tsunami aan vervolgonderzoeken, die onder meer moeten blootleggen hoe de genetische patronen precies inwerken op het lichaam.

'Dit zijn echt mijlpaalstudies', zegt de internist. 'We zien een heel nieuwe biologie naar boven komen. Kunnen we daar nu meteen al iets mee? Nee. Maar we begrijpen wel veel meer van wat we zien.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden