Wetenschap Nederland, tornadoland

Die windhoos boven het IJ was spectaculair, maar geen uitzondering

Beeld Rein Janssen

De beelden van de windhoos die over het IJ in Amsterdam raasde gingen de wereld over. Amerikaanse toestanden? Nee. Hoe spectaculair het er ook uitzag: Nederland kent jaarlijks tientallen tornado’s.

Ineens was er interesse vanuit de hele wereld. Twitteraar Marie Hemelrijk had op 9 augustus de kenmerkende slurf van een windhoos gefilmd tijdens zijn gewelddadige wals over het Amsterdamse IJ. Ze werd direct overspoeld met tientallen verzoeken van persbureaus en televisiestations die haar beelden wilden uitzenden. Zelfs in de Verenigde Staten, tornado-walhalla bij uitstek, ruimden zenders als CNN en ABC kostbare minuten in voor het vertonen van haar homevideo. ‘Alle media mogen dit filmpje gebruiken als ze mijn twitter handle erbij vermelden’, schreef Hemelrijk een half uur nadat ze haar filmpje had geplaatst. Op die manier hoefde ze niet elk verzoek afzonderlijk te beantwoorden. 

Het is dan ook niet elke dag dat boven een grote stad zomaar een tornado uit het wolkendek zakt. Zeker niet in Nederland, waar extreem weer normaliter alleen opduikt in schreeuwerige televisiedocumentaires op zenders als Discovery en National Geographic. Spectaculair, vindt ook meteoroloog Rob Groenland (KNMI), maar een tornado zoals die in Amsterdam is volgens hem geen uitzondering. ‘Elk jaar ontstaan hier tientallen windhozen. De meeste boven water, maar soms ook boven land.’ Dat de Amsterdamse tornado desondanks viral ging, komt volgens hem vooral door de unieke locatie. ‘In een drukbevolkte stad levert dit direct een stortvloed aan video’s op’, zegt Groenland. ‘Dit is zonder twijfel de meest gefilmde tornado uit de Nederlandse geschiedenis.’ 

Toch is de slurf die over het Amsterdamse water gleed wel wat steviger dan de windhozen die we meestal in Nederland zien. ‘Dit is eerder een wat zwakkere variant van de tornado's die je normaal gesproken in Amerika ziet’, zegt Groenland. Het Midwesten van Amerika staat ook wel bekend als Tornado Alley. In dat gebied ontstaan elk jaar vele tientallen vileine twisters, monsterslurven die tot de krachtigste van hun soort behoren en met gemak complete huizen reduceren tot puin.  

Supercel

American-style tornado's halen hun kracht uit onweersbuien die in mooi meteorologisch spierballenjargon beter bekendstaan als ‘supercellen’ – krachtige onweersbuien die draaien in hun binnenste, recordhoeveelheden bliksem veroorzaken en centimeters grote hagelstenen over land uitstorten.  

De Amsterdamse tornado kwam uit een kleine, milde variant van zo’n supercel, zegt Groenland. ‘De top van de bui zat onder de 10 kilometer hoogte, een stuk lager dan de buien die we uit de Verenigde Staten kennen. Maar met onze radar in Den Helder konden we wel zien dat hij roteerde. En dus dook ineens zo’n stevige hoos op, zomaar in het centrum van Amsterdam.’

Hozen in Nederland ontstaan meestal op een andere manier. Ze worden veroorzaakt door kolommen opstijgende lucht onder gewone stapelwolken. Op het IJsselmeer, de Waddenzee en aan de kust van de Noordzee is het met enige regelmaat raak. Doordat het extra geweld van een supercel ontbreekt, zijn dit soort hozen, die vooral in de zomer over onze waterpartijen struinen, volgens Groenland relatief onschuldig. ‘Ik zeg relatief, want als je met je zeilbootje door zo’n waterhoos vaart, kun je alsnog flink wat schade oplopen.’ 

Tornadojacht

Meteoroloog Pieter Groenemeijer, directeur van het European Severe Storms Laboratory (ESSL), doet al zijn hele carrière onderzoek naar tornado's in Europa. Op de dag van de Amsterdamse windhoos was hij in Luxemburg op tornadojacht. 

‘Boven de gehele Benelux was die dag sprake van enorm veel windschering’, zegt hij. Windschering is een van de ingrediënten die je nodig hebt om een fikse tornado te boetseren: een sterke variatie van de windrichting en windsterkte in de eerste 5 kilometer boven het aardoppervlak. Bij zulke windschering is er al rotatie, maar dan om een horizontale as. Wanneer in zo’n zelfde gebied ook warme lucht opstijgt – de tweede voorwaarde – kan die rotatie kantelen. Zo ontstaat een supercel met verticale draaiing, die soms, maar niet altijd, een tornado baart. 

Juist die stijgende lucht was in Luxemburg sterk aanwezig. Dat ontstaat door wat meteorologen ‘instabiliteit’ noemen, een scherpe afname van de temperatuur van de lucht met de hoogte. ‘De kans op een tornado was in Luxemburg en Noordoost-Frankrijk daardoor behoorlijk groot’, zegt Groenemeijer. 

Uiteindelijk was het raak, al heeft Groenemeijer de tornado niet met eigen ogen gezien. ‘Wij zaten 10, 15 kilometer ten oosten’, zegt hij. Door de grote instabiliteit ontstond een angstaanjagende wervelwind. Het gevolg: negentien gewonden en meer dan honderd verwoeste huizen. 

Schaal van Fujita

‘De tornado in Luxemburg hebben we ingeschaald als F2’, zegt Groenemeijer, verwijzend naar de zogeheten F-schaal die meteorologen gebruiken om de kracht van tornado’s te duiden. Die schaal loopt van 0 (voor de zwakste tornado’s) tot 5, en is vernoemd naar de Japanse fysicus en meteoroloog Ted Fujita. De indeling op basis van alleen schade is soms wat arbitrair, maar het is desondanks de best beschikbare methode, zegt Groenemeijer. ‘Je kunt immers niet zomaar een windmeter de slurf van een tornado insteken.’ Voor een F2 richtte de tornado in Luxemburg uitzonderlijk veel schade aan. ‘Het pad liep in de lengterichting over een reeks dorpen. Daarom had hij zoveel impact.’

De Amsterdamse tornado kreeg de classificatie F1, omdat hij dakpannen op een ‘stevig gebouw’ beschadigde. Hoewel hij ontstond uit een milde supercel – ongebruikelijk – is hij daarmee qua kracht relatief doorsnee. ‘Sinds we de kracht van tornado's in Nederland zijn gaan bijhouden, zijn veruit de meeste van kracht F0 of F1 geweest’, zegt Groenemeijer. ‘We hebben in de boeken slechts twaalf F2’s, drie F3’s en drie F4’s staan.’

Beeld Rein Janssen

In tegenstelling tot wat veel mensen denken, zijn overigens ook in de Verenigde Staten de meeste tornado’s zwak, met categorie F0 of F1. ‘De beelden die we hier zien zijn meestal van de sterkste tornado’s, vanaf grofweg F3’, zegt Groenemeijer. De laatste F3 in Nederland is intussen alweer even geleden. ‘Die ontstond in 1967. Dat was sowieso een uitzonderlijke dag, waarop in heel Europa meerdere zware tornado’s ontstonden.’ 

In Nederland raasden die dag tornado’s over de dorpen Chaam en Tricht, en even daarvoor trof een exemplaar het Belgische Oostmalle. Stuk voor stuk zakten die gewelddadige slurven uit hetzelfde stormfront. De tornado-uitbraak van 25 juni 1967 kostte aan 7 mensen het leven. In Frankrijk, België en Nederland samen vielen in twee dagen tijd zelfs 15 doden en 232 gewonden. Zo’n 960 woningen raakten beschadigd. 

De cycloon van Borculo

Voor nóg sterkere tornado’s moeten we verder terug. De zwaarste Nederlandse tornado die bij Groenemeijer in de boeken staat is die van Neede, op 1 juni 1927. Dat was een F4, of misschien zelfs een F5. Opmerkelijk genoeg volgde hij twee jaar na een andere F4, beter bekend als ‘de cycloon van Borculo’. Beide tornado’s eisten drie levens. ‘In twee jaar tijd werd de Achterhoek dus geraakt door twee uitzonderlijk sterke tornado’s. Dat was toeval, pure pech’, zegt Groenemeijer. Beroemdst in ons land is waarschijnlijk de tornado die in augustus 1674 het middenstuk van de Utrechtse Dom tegen de vlakte blies. Sindsdien scheidt een plein de Domtoren van de rest van de kerk. 

Beeld Rein Janssen

Zulke megalomane wervelwinden kunnen Nederland ook nu nog treffen, al is dat volgens Groenland van het KNMI wel een zeldzaam horrorscenario. Zelfs als ze ontstaan, is de kans groter dat ze ergens over een akker razen dan door het hart van Amsterdam of Eindhoven. Maar mocht het ooit weer gebeuren, dan zijn de gevolgen groot. ‘Tegen zulk soort superzware tornado’s zijn zelfs onze stevige stenen huizen niet bestand’, zegt Groenland.

Het loont daarom de moeite alvast over dergelijke horrorscenario’s na te denken. In 2017 vroegen meteorologen van de universiteit van Manchester zich in het vakblad Weather, Climate and Society af wat er zou gebeuren wanneer de twee rampdagen uit 1967 zich zouden herhalen in het moderne Nederland, België en Frankrijk. Zij schetsen daarin een worstcasescenario waarbij bijna 1.700 doden vallen, 25 duizend mensen gewond raken en 150 duizend huizen schade oplopen. ‘Dat wijst erop dat we in Europa het risico op tornado's moeten meenemen in ons beleid’, schrijven de onderzoekers. 

Door de opwarming van de aarde zullen de komende jaren bovendien vaker krachtige onweersbuien over Europa trekken, berekenden Groenemeijer en collega’s eind augustus in het vakblad Climate and Atmospheric Science. ‘De kans lijkt groot dat het aantal tornado's dan ook zal toenemen’, zegt hij. ‘Maar helemaal zeker is dat niet.’

Radarwaarschuwing

In Amerika heeft men een geavanceerd waarschuwingssysteem voor naderende tornado’s opgetuigd. ‘Vaak hoor je daar de term ‘doppler radar indicated tornado’ op het nieuws’, zegt Groenland. Dat betekent dat de weerradar een interne rotatie heeft gezien in een supercel, maar nog geen tornado. Omdat de ravage die de wervelstormen daar aanrichten zo groot is, waarschuwt men de bevolking direct. Bij heel sterke tornado's gebeurt dat soms zelfs 15 tot 20 minuten vooraf. ‘Dat zal in Nederland niet lukken’, zegt Groenland. ‘Zulke infrastructuur bestaat hier niet. Daarvoor zijn zware tornado’s te zeldzaam.’ 

Voor wie toch een kolkende windslurf uit de wolken ziet zakken, heeft Groenland nog wat tips. Wanneer je binnen bent, moet je op de begane grond het middelste punt opzoeken en daar de storm uitzitten. In de meeste gevallen ben je dan veilig, omdat Nederlandse huizen de schade van tornado’s tot grofweg F3-kracht redelijk zullen doorstaan. Maar ben je buiten, dan moet je goed opletten. ‘Probeer razendsnel de trekrichting van de storm te herkennen en rij of ren dan loodrecht op die richting weg. Een tornado is vaak sneller dan jij bent. Probeer hem niet voor te blijven.’ 

Stormloop op stormjagen

Het is iets dat we hier vooral kennen uit films als Twister en documentaireseries als Storm Chasers op Discovery Channel: mensen die voor hun lol in het stormseizoen het Midwesten van de Verenigde Staten opzoeken om de jacht te openen op dodelijke wervelstormen. 

Meteoroloog Rob Groenland (KNMI) was een van de eerste Nederlanders die dat deed. ‘Tussen 1996 en 2009 ben ik met collega’s en vrienden een aantal keer op stormjacht geweest’, zegt hij. ‘Toen was dat echt nog een onbekend verschijnsel, zelfs in Amerika. Twister bracht daar verandering in. Tegenwoordig is het een vorm van toerisme geworden. Mensen zonder achtergrondkennis gaan en masse, soms zelfs met hun complete gezin.’

Daardoor is het lang niet altijd veilig meer. ‘Ik heb een beetje een trauma opgelopen. Niet omdat ik tornado's eng ben gaan vinden, maar omdat ik driemaal bijna bij een auto-ongeluk betrokken was’, zegt hij. De eerste twee keer, in 2007, gebeurde dat op een overvolle tweebaansweg met tweerichtingsverkeer, terwijl het zicht door het noodweer bijna nihil was. ‘En in 2009 volgde de spreekwoordelijke druppel’,  zegt Groenland. ‘We arriveerden op een plek propvol televisieteams, wetenschappers en andere storm chasers. Er waren ook allerlei dagjesmensen die een glimp van de storm wilden opvangen. Toen er vervolgens echt een tornado op de grond kwam, raakten mensen enorm in paniek. Iedereen ging in noodvaart dwars door elkaar heen rijden. We moesten een noodstop maken om anderen te ontwijken. Er was zoveel chaos, zoveel paniek – dat maakte veel indruk op mij. Ik heb toen met mijn vriendin afgesproken om dat soort reizen nooit meer te maken.’

Volgens Groenland leidt de grote interesse voor tornado’s in de Verenigde Staten intussen zelfs tot wetenschappelijke problemen. ‘Het is zo druk dat de wetenschappers op bepaalde plaatsen hun werk niet meer kunnen doen. Metingen verrichten op de grond is er op zo’n moment nauwelijks nog bij.’

Beeld Rein Janssen

Gewelddadig windspel in alle soorten en maten

Windhoos/tornado. In de Verenigde Staten maakt men onderscheid tussen een ‘spout’, een windhoos die niet uit een onweersbui komt, en een ‘tornado’, die uit een zogeheten supercel komt. In het Nederlands maken we in naamgeving geen onderscheid tussen beide typen.  

Waterhoos. Een windhoos boven water.

Stofhoos/zandhoos/stofduivel. Een kleine wervelwind die ontstaat boven een warm oppervlak. Kleiner (en zwakker) dan beide typen windhozen. Maakt geen contact met het wolkendek.

Orkaan. Hoewel orkanen net als tornado’s krachtige windverschijnselen zijn die draaien, hebben ze verder niets met elkaar te maken. Orkanen zijn honderden kilometers groot en ontstaan wanneer groepen onweersbuien in zijn geheel gaan roteren. Orkanen kunnen overigens wel tornado’s veroorzaken. 

Tropische cycloon/tyfoon. Andere namen voor orkanen. Een tyfoon is een orkaan die ontstaat in het westelijke deel van de noordelijke Grote Oceaan. In de Indische Oceaan en in de Golf van Bengalen heten orkanen tropische cyclonen. 

De tornado bij Rheden

De tornado bij Amsterdam was niet het zwaarste exemplaar dat Nederland dit jaar trof. ‘In de buurt van Rheden ontstond op 4 juni een weersituatie die bij uitstek geschikt was voor het ontstaan van tornado’s’, zegt meteoroloog Pieter Groenemeijer (European Severe Storms Laboratory). Even later was het raak. Althans: dat is het vermoeden, want niemand heeft het voorval vastgelegd op beeld. ‘Het begon pas écht te spoken rond tien uur ’s avonds, toen het al donker was’, zegt Groenemeijer. Volgens hem laat het schadebeeld echter weinig aan de verbeelding over. ‘De schade die we zien is consistent met een tornado. Op de radar was bovendien een duidelijke onweersbui te zien, een supercel die inderdaad al aan het draaien was.’

Niet alleen in Rheden ontstond schade, ook in Ommen en Emmeloord was het raak. Het langste schadespoor dat werd gemeten was zelfs zo’n 90 kilometer lang. ‘Dat is voor Nederland echt uitzonderlijk’, zegt Groenemeijer. Tornado’s in ons land houden het vaak maar enkele minuten vol, terwijl die in de Verenigde Staten met gemak meer dan een kwartier, of soms zelfs uren, blijven razen. 

‘Het is dus nog maar de vraag of al die schade door één tornado is veroorzaakt’, zegt Groenemeijer. Onderweg ontbreken stukken in het spoor. Plotseling is dan geen schade meer zichtbaar, hooguit wat gebroken takken. 

Overigens werden door ooggetuigen meerdere meldingen van een tornado gedaan, allemaal afkomstig uit hetzelfde stormsysteem. Dat gebeurde niet alleen in Nederland, maar ook vlak over de grens in Duitsland. 

Tot slot is het ook mogelijk dat de schade is ontstaan door valwinden, gebeurtenissen waarbij met hoge snelheid een enorme lading koude lucht uit een onweerswolk ‘valt’. Zonder directe beelden is het verschil in schade veroorzaakt door een valwind of door een tornado soms lastig te zien. 

Beeld Rein Janssen
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden