Deze wetenschappers strijden tegen alternatieve feiten

Wetenschappers protesteren tegen Donald Trump en het bewieroken van alternative facts. 'Ik geef wel toe: universiteiten zijn daar medeverantwoordelijk voor.'

Herman Verlinde: 'Waar ik niet tegen kan, dat was ook zo bij de Tea Party en Sarah Palin, is dat je intelligentie beledigd wordt.' Beeld Rene Clement

De eerste honderd dagen in het Witte Huis vallen niet mee voor Donald Trump. Hoewel hij zelf stelt dat 'geen regering ooit zo snel zo veel heeft bereikt', is er van zijn grootse verkiezingsbeloften nog weinig terecht gekomen. Of het nu gaat om de afschaffing van Obamacare of de veelbesproken travel ban: Trump stuit op grote weerstand. Van de rechterlijke macht, de media en zelfs van zijn eigen partij. En iedere maand protesteren massa's Amerikanen tegen de nieuwe president en zijn beleid. Eerst was er de Women's March, daarna de Tax March en vorige week zaterdag de March for Science.

Honderdduizenden wetenschappers over de hele wereld lieten van zich horen, met kreten als: 'Wetenschap is geen alternative fact' en 'Just gimme some truth'. Want meer nog dan Trumps aanvallen op de klimaatwetenschap en zijn aangekondigde bezuinigingen op onderzoeksinstellingen als de National Institutes of Health en de NASA is het ze daarom te doen. Met de komst van de nieuwe president zijn de grondbeginselen van de wetenschap onder vuur komen te liggen. Bewijs, toetsing en vooral: de drang naar de waarheid.

In Princeton, een stadje niet ver van New York en een mekka voor topwetenschappers, spreekt de Volkskrant met twee grootheden in de natuurkunde die het tij proberen te keren. De Iraanse Amerikaan Nima Arkani-Hamed (45), verbonden aan het Institute for Advanced Study en onder meer onderscheiden met de belangrijke Fundamental Physics Prize. En de Nederlander Herman Verlinde (55), hoogleraar aan de prestigieuze universiteit van Princeton. Beiden werken aan het grootste natuurkundige vraagstuk van deze tijd. Een theorie die de kwantummechanica en de relativiteitstheorie van Einstein bij elkaar moet brengen en daarmee ons hele universum zou kunnen verklaren.

Met de verkiezing van Trump, die hen diep heeft geraakt, voelen ze dat het lot van de waarheid meer dan ooit op de schouders van de wetenschap rust. Ze willen het geloof in die waarheid koste wat het kost terugbrengen. Maar hoe doe je dat?

'Ik zat in het vliegtuig naar Korea tijdens de verkiezingsnacht', zegt Verlinde in Nederlands met een duidelijk Amerikaans accent. 'Ik had al een slecht gevoel, maar halverwege de vlucht sloeg de paniek toe. Ik probeerde mijn vrouw te bellen. Dat kostte me 7 dollar en de lijn was ook nog eens heel erg slecht. Ik hoorde heel ver weg twee woorden: Niet goed.'

Arkani-Hamed: 'Het was zo'n ontgoocheling. Alsof je twintig keer keihard in je gezicht geslagen wordt. Het voelt fundamenteel anders, dat de president van Amerika schaamteloos liegt.'

Nima Arkani-Hamed: 'Ik merk dat in het algemeen het vertrouwen in expertise afneemt. Dat is een grote bedreiging voor wat we doen.' Beeld Foto Thomas Blom

Vandaar het protest bij de March of Science?

Verlinde: Ja, het was de eerste keer dat ik aan zoiets heb meegedaan. In Nederland was ik niet zo protesterend, vond ik het soms een beetje te gemakkelijk. Ik bedoel, waar ga je in Nederland tegen demonstreren? Maar hier zijn de tegenstrijdigheden nu zo groot geworden.'

Arkani-Hamed: 'Ik heb niet meegelopen. Ik was wel bij de Women's March, maar vorige week was ik bang dat de wetenschap zo een veredeld lobbygroepje zou lijken. Terwijl het belang veel verder gaat. Als het puur een mars voor de feiten was geweest, zou ik zijn gegaan.'

Arkani-Hamed ziet er met zijn lange haar, zwarte kleding en Dr. Martens meer uit als een rockster dan als een doorsnee wetenschapper. Toch voelt hij zich thuis in de welgestelde wetenschap-community van Princeton, waar feiten en onderzoek de boventoon voeren.

'De zaadjes voor deze ellende zijn al veel eerder geplant. Er is steeds makkelijker met de waarheid omgegaan, bij links en bij rechts. Maar een groot deel van de bevolking van dit land interesseert dat geen zak. Ze hebben een houding van: whatever, het is een puinzooi, we begrijpen toch niks. We kijken wel lekker tv, of gaan naar een wedstrijd...'

Ook Verlinde heeft, in de ruim twintig jaar dat hij in de VS woont, de waarheid zien wegsijpelen uit het publieke debat. 'Ik had hetzelfde gevoel in 2003, toen de Irakoorlog eraan zat te komen. Het was duidelijk dat de waarheid verbogen werd. Dat heeft me toen veel energie gekost - en artikelen die ik daardoor niet heb kunnen schrijven. Waar ik echt niet tegen kan, dat was ook zo bij de Tea Party en Sarah Palin, is dat je intelligentie beledigd wordt. Het feit dat mensen met een straight face dingen zeggen, waarvan je weet dat het niet waar is. Dat vind ik heel moeilijk te accepteren...'

Alternative facts dus?

'Ja, het creëren van een alternatieve versie van de waarheid, die tegenwicht biedt aan een ongunstig verhaal. Daardoor kunnen mensen hun eigen feiten kiezen.'

Hebben de universiteiten daar een rol bij gespeeld?

Arkani-Hamed: 'Zeker. Het begrip alternative facts associëren wij vooral met rechts. Het is misschien niet collegiaal om te zeggen, maar ik zie al langer een zorgwekkende trend in de geesteswetenschappen in Amerika. Een trend die vooral aansloeg bij intellectueel links in de jaren negentig. Namelijk dat je alles kunt relativeren. Cultuur, moraal - alles. Er wordt verkondigd dat ook de waarheid maar relatief is, afhankelijk van je perspectief. Ik heb echt geen idee waarom die opvattingen zo populair zijn geworden onder linkse academici, maar ik weet wel dat het een absolute ramp is voor het geloof in de waarheid.

'Het heeft ook de studenten aangestoken. Dezelfde mensen die nu de machtsposities bekleden. Dus in dat opzicht zijn de universiteiten zeker verantwoordelijk.'

Verlinde: 'Ze hebben het niet op tijd onderkend, dat kunnen de universiteiten zichzelf verwijten. Die theorieën zijn op allerlei plekken terechtgekomen en de argumenten zijn gebruikt om alternatieve feiten te rechtvaardigen.'

Beïnvloeden alternatieve feiten ook jullie eigen vakgebied?

Arkani-Hamed: 'Vorig jaar kwamen er berichten uit Zwitserland dat er een nieuw deeltje gevonden was, bij de experimenten in de deeltjesversneller van CERN. Het hele veld stond op zijn kop. Toen het niet waar bleek te zijn, was de teleurstelling enorm. Maar de feiten zijn voor ons natuurkundigen belangrijker dan persoonlijk geluk of behoefte aan bevestiging. Dus je accepteert het zoals het is. Dat zit erin gebeiteld.

'Ik merk dat in het algemeen het vertrouwen in expertise afneemt. Dat is een grote bedreiging voor wat we doen. Het draagvlak krimpt, waardoor er makkelijker op de wetenschap wordt bezuinigd.'

Iran

De drang om op zoek te gaan naar de waarheid is bij Arkani-Hamed al op jonge leeftijd ontstaan. Hij vluchtte als 9-jarig jongetje met zijn ouders uit Iran. Zijn vader, ook wetenschapper en opgeleid in Amerika, werd na de revolutie door de ayatollahs bestempeld als politiek tegenstander en met de dood bedreigd. Ze lieten alles achter en zwierven tien dagen door de woestijn in het grensgebied met Turkije. Arkani-Hamed kreeg hoge koorts en kon niet meer op zijn benen staan. Hij balanceerde op het randje van de dood. Zijn ouders droegen hem verder mee op hun rug, terwijl ze wanhopig uit handen van Iraanse militairen probeerden te blijven. Tot hun geluk werden ze uiteindelijk door Koerdische nomaden ontdekt waarna ze veilig de grens met het Westen konden bereiken.

Wat heeft die ervaring met u gedaan?

'Ik voelde me anders dan andere kinderen van mijn leeftijd, ik nam alles daarna serieus. Het gaf me een gevoel van urgentie. Ik had het niet zomaar overleefd, dit was mijn kans iets bijzonders te doen, echt iets te betekenen. Ik besloot ik dat ik natuurkundige zou worden.'

Arkani-Hamed bleek een ongeëvenaard talent te zijn en nog voor zijn 40ste werd hij aangesteld aan het Institute for Advanced Study, ooit het academisch thuis van Einstein en Oppenheimer, nu met Robbert Dijkgraaf als directeur. Met ongekende energie werkt hij soms wel 72 uur onafgebroken door, op adrenaline en Coke Zero. Met maar één doel: 'De Waarheid, met een hoofdletter W.'

Dus u gelooft echt in de waarheid?

'Natuurlijk is er een absolute waarheid! Waar denk je dat we al die duizenden jaren naar op zoek zijn? Bij de natuurkundige vraagstukken waaraan ik werk, zijn de oplossingen vaak zo veel grootser en indrukwekkender dan ik me ooit had kunnen voorstellen. Ik kan niet anders concluderen dan dat het elementen van een groter geldende waarheid zijn. Een absolute waarheid die losstaat van mensen. Dat is het gekke, de ontdekkingen worden misschien gedaan door mensen, maar ze bestaan compleet onafhankelijk van de mensheid. Alles is er al. Het is alleen aan mij om het te ontsluieren.'

Herman Verlinde beaamt dit: 'Het vertelt ons iets dat de natuur zich gedraagt volgens de theorieën die onomstotelijk bewezen zijn, die voor honderd procent dichtgespijkerd zitten. Het zegt ons dat er ergens een onderliggende waarheid zit. Ik zie het als een ontdekkingsreis, het Indiana Jones-ding, er is een grotere structuur en wij moeten hem ontdekken.'

High

Verlinde werkt veel samen met zijn tweelingbroer Erik, ook een vooraanstaand natuurkundige, die onlangs met een heel nieuwe visie op de zwaartekracht kwam. Hij voelt het letterlijk aan den lijve als hij iets op het spoor is. 'Je gaat 's avonds naar bed en je hebt een probleem; het past nog niet helemaal. Als je dan 's ochtends wakker wordt en ineens een inzicht hebt en begrijpt hoe het zit, dan voel je je heel goed. Je krijgt een soort high, het is bijna verslavend. Dan gaat het me er niet eens om dat ik iets als eerste ontdek, de voldoening zit hem echt in het zien van de waarheid.'

Arkani-Hamed: 'Het is pure magie. Je voelt het als je in de buurt komt, je voelt dat er iets gebeurt. Het maakt diepe emoties los. Je hart gaat als een gek tekeer. Onbewust is er van alles gaande. Woorden die er nog niet eerder waren komen ineens uit je mond, beelden die je nog niet eerder hebt gezien doemen plotseling op.'

Het klinkt bijna als een religieuze ervaring.

'Dat klopt. Wetenschappelijke ontdekkingen en de waarheid zijn vergelijkbaar met God. Er is iets dat groter is dan jij en alleen al door ermee in aanraking te komen, word je beter als mens. Het is veel mooier en indrukwekkender dan je je ooit kunt voorstellen. Het is het waard om alles voor op te offeren.'

Hoe lastig is het om tot de waarheid te komen?

'Geloof in de waarheid gaat gepaard met bepaald gedrag. Een stapje dichter bij de waarheid komen is moeilijk en duurt lang. Dus dat vraagt tolerantie, uithoudingsvermogen, zelfreflectie en de bereidheid terug te komen op aannamen die je heel lang hebt gehad. De waarheid heeft geen enkele haast om zichzelf te tonen. Sterker nog, het lijkt me duidelijk dat hoe dieper en ingewikkelder het in elkaar zit, hoe langer het duurt voor je het begrijpt. Dus: als je niet in een absolute waarheid gelooft, geweldig, dan kun je alles laten gaan, dag en nacht feesten en je luiheid botvieren. Als je er wel in gelooft, moet je van de bank komen en echt iets doen.'

Hoe wilt u dat bereiken?

'Als ik God van het onderwijs zou zijn, wat ik gelukkig niet ben... Je zou meer met mensen moeten praten en ze die kleine klompjes waarheid laten zien. Ervoor zorgen dat er een magische explosie in hun hoofd plaatsvindt. Je ziet het in hun ogen als ze dat wow-moment meemaken. Kleine dingetjes, zoals hoe je met natuurkundige wetten de grootte van een giraffe kunt bepalen.'

Als we terug gaan naar Trump, jeuken uw handen dan? Wat kunt u als wetenschapper concreet doen?

Verlinde: 'Omdat alles nu zo politiek gemaakt wordt, vraag ik mij af of je, ongeacht de politieke en emotionele lading van een uitspraak, kunt nagaan of het een leugen is of niet. Ik zou alles puur vanuit een logische structuur willen analyseren. Met zo'n structuur kun je uitspraken een waarheidsgehalte geven, omdat logische taal in staat is ware uitspraken van onware te onderscheiden.'

Wat bedoelt u met logische taal?

'Je kijkt niet meer naar de betekenis van woorden, maar naar de verbanden. Onze taal moet omgezet worden naar een wiskundig logische taal. Dan werkt het dus bijvoorbeeld als volgt: Als deze uitspraak waar is, dan is die uitspraak waar. Of: ófwel deze uitspraak is waar, ófwel die uitspraak is waar.'

Wat u dus eigenlijk wilt creëren is een soort waarheidsmachine die autoriteit heeft?

'Ja, een objectief programma waarvan bewezen is dat het werkt. Maar ook een die losgekoppeld kan worden van mensen. En het aardige aan het idee is dat je ook als liberaal allerlei dingen leert waarvan je zegt, hé, verdorie... '

En hoe ver bent u daar al mee?

'Het is een soort fantasie die ik heb... Maar het staat niet eens zo heel ver van wat mensen nu al kunnen. Bij Google bijvoorbeeld, daar zijn ze al best ver in het ontwikkelen van die logische taal.'

Arkani-Hamed heeft zijn hoop op nog iets gevestigd: 'Mijn vader vertelt me vaak hoe hij als student op het MIT, de befaamde technische universiteit in Boston, zijn eerste tentamen moest maken. Hij sprak nog weinig Engels en begreep de vragen niet. Toen zijn hoogleraar dat merkte heeft hij hem apart genomen en elke vraag uitgelegd, zodat mijn vader ze kon beantwoorden. Want daar ging het om, of hij die vragen kon beantwoorden. Zijn afkomst en gebrekkige Engels deden er niet toe. Dat is essentieel en het doet me zo'n pijn dat ik dat nu met Trump niet meer kan zeggen. Mijn hoop is dat deze situatie zo extreem is dat ze een krachtige tegenreactie oproept. Dat het Amerika dat mijn vader schetste terugkomt. Een land waarin mensen streven naar rechtvaardigheid en waarheid. Vooral dat. Want behalve dood en liefde is er niets belangrijker dan de waarheid.'

De auteurs

Thomas Blom en Misha Wessel werken als documentairemaker voor o.a. Zembla, Andere Tijden en Andere Tijden Sport. Dit interview is het eerste deel van een onregelmatige serie over de vraag: wat is er gebeurd met de waarheid?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden