Deze voormalig FBI-agent gaat proberen te achterhalen wie Anne Frank verraadde

Kan 'big data' leiden naar de verrader van de familie Frank? Een team van experts gaat met nieuwe technieken aan de slag.

Voormalig FBI-agent Vincent Pankoke leidt het coldcaseteam dat de verrader van Anne Frank wil vinden.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Vincent Pankoke (59) zit op het terras van het filmmuseum Eye in Amsterdam. Hij moet dadelijk op de foto. Dan is het gedaan met de anonimiteit van de voormalig FBI-agent.

Tot vandaag was hij niet op internet te vinden. Bewust. Want met zijn gezicht op internet, dat was niet echt handig bij bijvoorbeeld het opsporen van Colombiaanse drugskartels. Dat deed hij jarenlang, vanuit Miami. Als-ie erover vertelt, verschijnt er een grijns en laat hij enthousiast foto's zien op zijn telefoon van partijen in beslag genomen cocaïne. 'Kijk, daar rechts sta ik.'

De laatste jaren was Pankoke undercoveragent. Welke rol hij speelde? Er is een regel als je undercover gaat, zegt hij. 'Speel nooit iets wat je niet kent.' Dus speelde hij een zakenman, om met witteboordencriminelen aan te pappen, zoals sjoemelende aandelenhandelaren. 'Ken je die film over Gordon Gekko, met Michael Douglas? De persoon op wie Gekko gebaseerd was, was nog nooit vervolgd. Aan die zaak heb ik gewerkt.'

Maar goed, dat was dus in een klap voorbij toen hij vorig jaar met pensioen moest. En toen kwam dat telefoontje van Henk, een vriend van hem bij de Nederlandse politie. Of hij mee wilde helpen de verrader van Anne Frank te vinden.

Als kind las hij het dagboek op school, dus Pankoke kende haar verhaal. Ook was hij ooit met Henk langs het Anne Frank Huis in Amsterdam gereden. Pankoke was toen in Nederland om als undercoveragent wat dingen te regelen: bedrijfjes opzetten voor dekmantels, informatie uitwisselen. Ze passeerden de lange rij wachtende bezoekers. 'Wist je dat de verrader van Anne Frank nooit is gevonden', zei Henk. 'Is dat niet wat voor jou om op te lossen?'

'Over de hele wereld zijn archieven. En alle informatie uit die oude onderzoeken, al dat materiaal, is nog nooit naast elkaar gelegd.'Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

'Big data'-onderzoek

Nu, jaren later, gaat de voormalig FBI-agent het echt proberen: achterhalen wie Anne Frank bij de Duitsers verraadde. De laatste maanden heeft hij al 'vooronderzoek' gedaan, met een zogeheten coldcaseteam, en daarbij heeft hij een paar interessante dingen ontdekt. 'Ik heb dit jaar in een archief in Washington een lijst met informanten van de Gestapo in Amsterdam gevonden.' Ook heeft hij in Amerikaanse archieven betalingsbewijzen gevonden voor Nederlandse verraders. Hij laat er één zien op zijn telefoon. 'Hier krijgt Pieter Schaap 10 gulden voor het verraden van iemand in de Potgieterstraat.'

In het verleden zijn er vaker onderzoeken gedaan naar Anne Frank en naar wie haar verraden zou hebben. Zonder succes. Pankoke hoopt nu met gebruik van 'big data'-onderzoek de zaak op te lossen. 'Over de hele wereld zijn archieven. En alle informatie uit die oude onderzoeken, al dat materiaal, is nog nooit naast elkaar gelegd.'

Pankoke moest vorig jaar, op zijn 57ste, verplicht met pensioen. Veel te vroeg om niets te doen. Toen Henk hem belde, vertelde die hem dat hij was benaderd door filmmaker Thijs Bayens en journalist Pieter van Twisk. Zij zijn al langer gefascineerd door het raadsel van de verrader van Anne Frank. Ze hadden besloten een coldcaseteam samen te stellen en zochten daarvoor een leider. Hij vond het direct een eer, vertelt Pankoke. Hij vindt vooral dat Anne Frank dit onderzoek verdient. 'Op de waarheid zit geen verjaringstermijn.'

Nieuwe links
In het coldcaseteam zitten verder criminologen, data-analisten, een voormalig agent van de Nederlandse nationale politie en Roger Depue, voormalig hoofd van de FBI-afdeling voor gedragswetenschap. Ook kregen Bayens en Van Twisk toegang tot archieven van de Anne Frank Stichting, het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) en het Nationaal Archief. Het bedrijf Xomnia, dat data analyseert, helpt bij het ordenen en analyseren van alle gegevens.

Anne Frank op 10-jarige leeftijd.Beeld Anne Frank Stichting

Dit voorjaar is Pankoke voor het eerst in het Anne Frank Huis geweest. Het maakte veel indruk. 'Om daar te staan. En je dan proberen voor te stellen hoe ze daar twee jaar overleefden. En tegelijkertijd te weten hoe anderen een handjevol guldens kregen om ze te verraden. Vreselijk.'

Inmiddels heeft hij een interactieve kaart van Amsterdam, met daarop onder meer alle informanten van de Duitsers staan, alle SD'ers, collaborateurs, NSB'ers, arrestaties en onderduikers. Daarmee kan het team snel verbanden leggen en bijvoorbeeld nieuwe links zoeken tussen personen. 'Wat je dan ziet, is ongelofelijk. Het gevaar was echt overal voor onderduikers.'

Daarnaast is Pankoke met zijn team op zoek naar nog onbekende archiefstukken, bijvoorbeeld Duitse stukken. 'Na de oorlog hebben Amerikaanse militairen alles wat ze konden vinden in containers gestopt en naar Amerika gestuurd. Dat is later allemaal op microfilm gezet, voordat de originelen naar Duitsland, Japan en Italië terug werden gestuurd.' Dagenlang heeft hij naar een microfilm zitten turen op zoek naar informatie. Ook hoopt hij op hulp van het publiek. 'Er moeten nog dagboeken en brieven uit die tijd zijn die nieuwe informatie opleveren.'

Of hij denkt dat de zaak nog opgelost kan worden? 'Het onderzoek gaat in ieder geval nieuwe verhalen en inzichten opleveren.' En wanneer? Hij heeft nu geen baas die in z'n nek hijgt en zegt dat het af moet zijn. 'Op 4 augustus 2019. Het zou geweldig zijn als we dan iets kunnen presenteren. Dan is het precies 75 jaar geleden dat Anne Frank gearresteerd werd.'

Op de website www.coldcasediary.com is de voortgang van het project te volgen.

Voortgang
Op de website Cold Case Diary is de voortgang van het project te volgen.

De ondergang van Anne Frank blijft de gemoederen bezighouden

Volgens oorlogsdeskundige David Barnouw ontbeert de theorie van de Anne Frank Stichting over de inval in het Achterhuis bronnen en bewijs, maar blijft verraad desondanks plausibel.

Historicus Gertjan Broek denkt aan een ander scenario: dat Anne Frank bij toeval werd ontdekt. Volgens Broek zou het goed kunnen dat de inval niet was gericht op het vinden van onderduikers, maar op het oprollen van illegale arbeid en een handel in voedselbonnen, die ook op de Prinsengracht werd gedreven. 'Het gebeurde geregeld dat onderduikers werden aangetroffen als rechercheurs van de Sicherheitsdienst op zoek waren naar spullen of fraude en vice versa.'

Voor NIOD-onderzoeker David Barnouw is Anne Frank een moderne heilige. In 'Het fenomeen Anne Frank' vertelt hij hoe uiteenlopende figuren, haar vader Otto voorop, haar als vehikel voor hun denkbeelden gebruiken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden