Interview Avi Loeb

Deze topastronoom van Harvard denkt dat hij een ruimteschip heeft gezien

Beeld Eugenia Loli

Die merkwaardige ‘ruimtesigaar’ die vanaf Hawaï werd waargenomen, en de naam ’Oumuamua kreeg? ‘Ik denk dat die is gemaakt door een buitenaardse beschaving’, zegt Avi Loeb. Waarom het hoofd van de afdeling sterrenkunde aan Harvard dat een heel normaal idee vindt.

Avi Loeb gelooft er wel in. Op 19 oktober 2017 kreeg de mensheid voor het eerst bezoek van aliens. Op dezelfde dag dat in Florence een bezoeker van de Santa Croce-basiliek dodelijk wordt getroffen door een vallend stuk steen, en in Nederland presentator Frits Bom overlijdt, krijgt een telescoop op Hawaï een bizar voorwerp in zijn vizier. Een lang ding, zo’n honderd tot duizend meter. Niet bolvormig, zoals we gewend zijn van de kometen en asteroïden die door het zonnestelsel zoeven, maar langgerekt. Een kosmische scherf of, zo fluistert men op internet al snel: een soort ruimteschip.

Het voorwerp krijgt de Hawaïaanse naam ’Oumuamua, grof vertaald: boodschapper van ver. Journalisten en bloggers noemen hem vanwege zijn vorm liefkozend ‘kosmische komkommer’ of ‘ruimtesigaar’. Maar het opvallendst is de naam die hij van astronomen krijgt: Interstellar 1, de allereerste in een nieuwe categorie, een bezoeker van buiten ons zonnestelsel.

Avi Loeb, hoofd van de afdeling sterrenkunde aan Harvard. Beeld Getty

‘Ik denk dat ’Oumuamua gemaakt is door een buitenaardse beschaving.’ Aan het woord is geen complotdenker of ufo-gelovige –  Loeb is hoofd van de sterrenkunde-afdeling van Harvard, een van ’s werelds meest prestigieuze universiteiten. Daarnaast is hij directeur van het interdisciplinaire Black Hole Initiative en baas van het instituut voor theorie en berekening aan het Harvard-Smithsonian Institute for Astrophysics.

Een mooi cv, maar Loeb staat ook bekend om zijn uitgesproken ideeën en grote interesse in intelligent buitenaards leven. Zo vroeg hij zich in 2017 hardop af  of de mysterieuze snelle radioflitsen die zijn collega’s in de ruimte waarnemen signalen zouden kunnen zijn van aliens. Ook zit hij in de adviesraad van het Breakthrough Starshot-project van de Russische miljardair Yuri Milner, dat met kleine ruimteschepen naar Proxima Centauri, de ster die het dichtst bij de zon staat, wil vliegen. Op die manier hopen ze op planeet Proxima Centauri b te ontdekken of daar buitenaards leven zit.

Dat juist hij in ’Oumuamua de invloed van buitenaardsen herkent, past dus in een patroon. ‘Ik heb meerdere onderzoeken over ’Oumuamua gepubliceerd. Daaruit bleken allerlei vreemde feiten’, zegt Loeb. Zo zag hij hoe de helderheid van het object aan de hemel gedurende acht uur geregeld met een factor tien tot dertig veranderde. Dat betekent dat het voorwerp niet rond is, zegt hij, maar het hoeft ook geen langgerekte sigaar te zijn zoals iedereen lijkt te denken. ‘Onze analyse laat zien dat het meer op een pannekoek lijkt die om z’n lengteas draait.’

Een platte pannekoek van buiten het zonnestelsel… heeft u het soms over een vliegende schotel?

‘Ik geloof niet in ufo’s, maar ik denk wel dat ’Oumuamua een overblijfsel is van een buitenaardse beschaving. We ontdekten een rare afwijking in zijn baanbeweging, eentje die je niet kunt verklaren door de aantrekkingskracht van de zon. Dat zie je wel vaker bij een komeet, wanneer het ijs op het oppervlak verdampt. Dan krijg je een soort raket-effect. Maar ’Oumuamua is geen komeet. Hij heeft niet de kenmerkende staart van een komeet en ruimtetelescoop Spitzer vond in de buurt van het object niet de koolstofmoleculen die je bij een komeet zou verwachten.

‘De vraag is dus: waar kreeg hij dat extra zetje dan door? Het enige dat ik kan bedenken is stralingsdruk. ’Oumuamua kan een lichtzeil zijn. Net zoals een zeil op een boot vooruit wordt geduwd door deeltjes in de lucht, krijgt een lichtzeil vaart wanneer lichtdeeltjes erop botsen. Die technologie hebben we op aarde ook, maar staat hier nog in de kinderschoenen. Het kan dus best dat een buitenaardse beschaving, die meer tijd heeft gehad om die technologie te ontwikkelen, ’Oumuamua heeft gemaakt.’

Dat is niet iets dat je snel uit de mond van een wetenschapper verwacht…

‘Het is natuurlijk nog speculatie. Maar het zou goed kunnen kloppen. Sommige collega’s zeggen: o, maar voor elk van deze vreemde eigenschappen kunnen we wel een excuus vinden of een ingewikkelde verklaring. Mij doet dat denken aan de volgende analogie: stel dat je een mobiele telefoon meeneemt naar een holbewoner. Die zal denken dat de telefoon een soort gekke steen is. Net zo zijn wij vanuit het verleden gewend om te denken in termen van kometen, asteroïden –  stenen uit de ruimte, dus. We zijn vooringenomen.

‘Maar in de wetenschap moeten we juist naar het bewijs kijken, zonder vooroordelen. Het is daarom jammer dat we niet meer meetgegevens hebben. Gelukkig verwachten we dat de geplande opvolger van de telescoop die ’Oumuamua vond, daarin veel kan betekenen. Die moet over drie jaar operationeel zijn en kan meer interstellaire voorwerpen ontdekken.’

‘De zoektocht naar buitenaards leven is een grote vraag in ons vakgebied’

Zoeken naar buitenaards leven een taboe? Onzin, reageren andere sterrenkundigen. ‘De zoektocht naar buitenaards leven is een van de grote vragen in ons vakgebied. Het staat centraal in onze doelstellingen’, zegt astronoom Ewine van Dishoeck, president van de internationale astronomische unie.

Veel astronomen zoeken in eerste instantie naar eenvoudig leven. ‘Hier op aarde ontstond eencellig leven naar astronomische begrippen vrij snel, na een paar honderd miljoen jaar. Meercellig leven, en zeker intelligent leven, liet veel langer op zich wachten. Dat toont dat de simpelste levensvormen veel gemakkelijker te maken zijn. Je hebt dus meer kans om het bestaan daarvan te meten en bevestigen’, zegt Van Dishoeck.

Astronoom Vincent Icke (Universiteit Leiden) schreef vorig jaar nog een boek over buitenaards leven en ziet ook geen taboe. ‘Dat klinkt alsof iemand het verbiedt en dat is echt flauwekul’, zegt hij. Als voorbeeld van hoe het moet noemt hij de ontdekking van pulsars door Jocelyn Bell Burnell. Zij zag eind jaren zestig een soort kosmische vuurtorens waarvan we nu weten dat het rap rondtollende overblijfselen van grote sterren zijn, die door hun gigantische magneetveld periodieke signalen uitzenden. ‘Burnell noemde ze eerst Little Green Men, groene mannetjes. Het signaal kon immers best van een buitenaardse beschaving komen. Dat was een heel redelijke verklaring, totdat we het tegendeel ontdekten.’

Moeten astronomen er bij alles rekening mee houden dat het gebouwd kan zijn door aliens?

‘Ja, zolang dat logisch is op basis van het bewijs. Wat mij betreft is het bestaan van buitenaardse beschavingen helemaal geen speculatie. Het is een logische extrapolatie, gebaseerd op twee feiten. Allereerst het feit dat wij bestaan. En ten tweede het feit dat in de Melkweg veel planeten zijn met condities die vergelijkbaar zijn met die op aarde. We denken dat ongeveer een kwart van de sterren een planeet heeft zoals de aarde, met de mogelijkheid van vloeibaar water. Dat zijn in totaal miljarden planeten. Als je dan steeds weer de dobbelsteen gooit, is de kans heel klein dat het maar één keer raak was, dat wij alleen zijn in de kosmos.’

Toch voelt praten over complete beschavingen van intelligente buitenaardse wezens wel heel speculatief.

‘Het bestaan van buitenaards leven is een hypothese als alle andere. We moeten daarover oordelen op basis van meetgegevens en feiten. Dat zou mainstreamastronomie moeten zijn. Maar in ons vakgebied heerst een taboe op dit onderwerp. Het doet mensen denken aan sciencefiction, roept het beeld op van ufo’s. Dat zou niets moeten uitmaken.

‘Het is ook een beetje scheef. In de snaartheorie (een wiskundig bolwerk dat natuurkundigen optuigden in de hoop alle natuurkunde in één enkele beschrijving te vangen, red.) heeft men het bijvoorbeeld over het bestaan van meer dimensies of zelfs parallelle werkelijkheden. Daar is werkelijk geen enkel bewijs voor en tóch is het mainstream geworden. Voor het bestaan van buitenaardse beschavingen is maar een kleine extrapolatie nodig. En daar mag je het in serieus gezelschap dan ineens niet over hebben. Dat is toch compleet belachelijk?

‘Ik denk dat we hier vooral te maken hebben met een sociologisch effect. Niet met iets dat gebaseerd is op feiten. Men heeft oogkleppen op.’

Beeld Eugenia Loli

Zien ze door die oogkleppen nog meer over het hoofd?

‘Jaren terug schreef ik al vakartikelen over mogelijke aanwijzingen voor het bestaan van buitenaardse beschavingen – technologische handtekeningen waar we te weinig naar zoeken. Zo liet ik zien dat wanneer je een stad als Tokio verplaatst naar de rand van het zonnestelsel, je hem met ruimtetelescoop Hubble nog gewoon kunt zien.

‘Ik vroeg vervolgens aan een astronoom die veel objecten aan de rand van het zonnestelsel had ontdekt, of hij weleens had gekeken of die voorwerpen kunstmatig licht uitzenden. Hij zei: nee, waarom zou ik dat moeten doen? Het is toch duidelijk dat ze alleen zonlicht weerkaatsen? Zo vooringenomen zijn sommige astronomen dus in de praktijk.’

Bent u niet bang voor reputatieschade doordat u zoveel praat over aliens?

‘Ik ben niet bang voor de publieke opinie. Als iets klopt, zullen mensen dat uiteindelijk inzien. Ik ben directeur van twee instituten en hoofd van de afdeling sterrenkunde. In mijn instituten heerst een gezonde, open en wetenschappelijke sfeer, waar mensen risico’s mogen nemen. Toen ik jonger was en minder baanzekerheid had, werkten dit soort ideeën me soms wel een beetje tegen. Dat probeer ik jonge onderzoekers te besparen.’

In de wetenschap moet je een hypothese ook kunnen weerleggen. Kunnen we bewijzen dat er géén buitenaardse beschavingen bestaan?

‘Nee. Deze zoektocht gaat eeuwig door. Als je op zoek gaat naar signalen zijn er zó veel mogelijkheden. Zelfs als je alleen kijkt naar elektromagnetische straling, zoals radiosignalen of licht, dan kunnen die net als de zenders op je radio allerlei frequenties hebben. Ook zenden ze misschien maar kort uit, zodat je het net mist. Wil je daarvoor compenseren, dan moet je steeds op een andere manier zoeken. We kunnen dus nog wel even doorgaan, ook als het bewijs uitblijft.

‘Belangrijk is wel dat je alles kunt blijven toetsen aan waarnemingen. Natuurkunde is een dialoog met de natuur, geen monoloog. Zoals bij ’Oumuamua: ik kan mijn vermoeden dat het een buitenaards apparaat is nog niet sluitend bewijzen, maar we weten hoe we aan meer meetgegevens moeten komen.’

Als we uiteindelijk intelligent buitenaards leven vinden… wat dan?

‘Dan hebben we de belangrijkste ontdekking uit de geschiedenis van de mensheid gedaan. Belangrijker dan de eerste mens die een rondje om de aarde vloog. Belangrijker dan de ontdekking van Amerika. Het zou ons ineens op een kosmisch podium plaatsen, laten zien dat we allemaal voor hetzelfde team spelen. Dat we onze verschillen zo snel mogelijk moeten overstijgen. Ik wil dat tijdens mijn leven graag nog meemaken.’

Is ’Oumuamua echt een ruimteschip?

Gebouwd door aliens, voortgestuwd door zonlicht - is ’Oumuamua een buitenaards ruimtezeil, zoals Avi Loeb denkt? Toen hij zijn idee publiceerde in The Astrophysical Journal Letters waren andere astronomen niet meteen overtuigd. 

Coryn Bailer-Jones van het Duitse Max Planck Instituut voor Astronomie vindt het nogal onwaarschijnlijk, zei ze tegen Astronomy.com. ‘’Oumuamua tuimelt bijvoorbeeld. Waarom zou een ruimteschip dat doen? Het zou onmogelijk zijn om instrumenten op aarde gericht te houden.’

‘Het zijn geen aliens’, reageerde astronoom Michele Bannister (Queen’s University Belfast) in Popular Science. ‘We hebben simpelere verklaringen die ook goed passen.’ Daarmee doelt ze op het idee dat het voorwerp, ongezien vanaf aarde,  tóch een zetje kreeg door ontsnappend gas. ‘We hebben geen extreme hypothese nodig.’

Dat denkt ook Seth Shostak, die aan het SETI-instituut zelf zoekt naar signalen van intelligente buitenaardse beschavingen, zei hij tegen NBC News. ‘We moeten deze slimme hypothese niet blind accepteren wanneer er ook een simpelere (en op voorhand waarschijnlijkere) verklaring bestaat – namelijk dat ’Oumuamua een komeet of asteroïde is.’

Lees ook

Buitenaards leven doorkruist Melkweg mogelijk liftend op ‘kosmische Ark van Noach’. Denk daarbij overigens niet aan grijze mannetjes met griezelig langgerekte gezichten, maar aan bacteriën, eencelligen of onverwoestbare extremofielen. Astronomen van Harvard kwamen vorig jaar met nog een andere opmerkelijke publicatie over ruimtesigaar ‘Oumuamua.

De kans is groot dat ergens een planeet bestaat met buitenaards leven. En nog drie andere lessen die astronomen leerden na bestudering van bijna 4000 exoplaneten. 

Nu we bijna vierduizend planeten hebben ontdekt, hebben we vooral geleerd dat we blij moeten zijn dat we niet op een planeet wonen waar het van opzij gesmolten glas regent. We maken een tour langs de meest extreme en bijzondere bestemmingen in de kosmos.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden