Deze stelende aapjes eisen voedsel als losgeld

Een pinda voor een camera? No way. Een zak crackers? Okay, now we're talking

Bij een Balinese tempel stelen apen spullen van toeristen om die vervolgens te ruilen voor voedsel, maar dan wel voldoende voedsel. Daar moest een Canadese bioloog meer van weten.

Een stelend aapje. Foto Imageselect

Hij was nog zó gewaarschuwd. Jean-Baptiste Leca, een vriendelijke Canadese bioloog op vakantie in Bali, las bij het binnentreden van de Uluwatutempel het witte bord met de zwarte hoofdletters.

TAKE OF YOUR GLASSES, EARRING, HAT, CAP

BE CAREFULL WITH MONKEY

Ook toeristengidsen waarschuwen voor de kolonie makaken op dit heiligdom uit de 11de eeuw. De dieren pakken alles wat ze pakken kunnen. Leca, gespecialiseerd in apengedrag, weet dat als geen ander.

En dus bergt hij braaf zijn waardevolle spullen op, waaronder zijn bril. Maar terwijl hij rondstruint over het tempelcomplex begint hij zich steeds meer te ergeren aan zijn slechte zicht. De Uluwatutempel! Zo'n plek waar je misschien maar één keer in je leven komt, waanzinnig mooi gelegen op een klif met uitzicht over de Indische oceaan, met bij zonsondergang een uitvoering van een rituele dans. En dat zou hij dan allemaal onscherp moeten zien.

Toch stiekem de bril opzetten? Dan kan hij tenminste ook de apen zien, de dieren waar hij zo graag onderzoek naar doet.

Ja joh, hoe erg kan het nou zijn, houdt hij zichzelf en zijn meereizende post-doc begeleider voor. Gewoon die bril opzetten en goed opletten, dan loopt het vast wel los.

Pats!

10 seconden. Meer tijd hebben de apen niet nodig om toe te slaan.

Leca balen natuurlijk. Die bril zie ik vast nóóit meer terug, denkt hij. Daar zit nu vast een aap ergens hoog op de rotsen mee te spelen, waarna het ding stukgaat of in de oceaan kukelt.

Maar dan gebeurt er iets bizars. Leca ontdekt dat de makaak er helemaal niet vandoor is met zijn bril, maar op een meter of twee rustig blijft afwachten.

Een medewerker van de tempel komt aangelopen, vraagt de bioloog of hij het waarschuwingsbord niet heeft gelezen en haalt dan wat eten te voorschijn dat hij de aap toewerpt.

Door zijn bijziende ogen ziet Leca nog net wat er gebeurt: de makaak laat de bril liggen, pakt het eten en gaat er vandoor.

Terwijl Leca verder loopt over het tempelcomplex, deze keer met zijn bril veilig opgeborgen, breekt hij zijn hersenen over waar hij zojuist getuige van is geweest. De aap had het eten kunnen pakken en ook de bril kunnen houden. Maar dat deed-ie niet. Het leek eerder een soort economische transactie: alsof de aap snapte dat-ie iets waardevols voor mensen te pakken had, dat hij kon terugruilen voor iets waardevols voor hem zelf. Zoals een dief een schilderij kan stelen en losgeld eist bij de museumdirectie om het doek in veilige staat te retourneren.

De onderzoeksvragen tollen door zijn hoofd. Zijn apen in staat om in het wild een vorm van onderhandelen aan te leren? Begrijpen de makaken wat extra waardevol is voor mensen, en vragen ze daar vervolgens meer 'losgeld' voor terug?

Leca besluit een onderzoek op te tuigen, samen met onder meer collega's van University of Lethbridge (Canada) en de Belgische biologe Fany Brotcorne van de Universiteit van Luik. In vier maanden tijd zijn de onderzoekers op het tempelcomplex getuige van 201 gevallen waarbij makaken eerst iets jatten van mensen, om dat vervolgens terug te ruilen voor voedsel.

Nette transactie

Van de vier groepen makaken die rondom de tempel leven, blijken de twee die het meeste in contact komen met mensen het opmerkelijke gedrag het vaakst te vertonen. Een aanwijzing dat de apen het gedrag aanleren door het van elkaar af te kijken. Omdat wilde apensoorten in vergelijkbare situaties elders op de wereld het gedrag niet structureel vertonen, lijkt er zowaar sprake van een unieke apencultuur op het Balinese tempelcomplex. Vooral de mannetjes - die doorgaans de meeste risico's nemen - gaan op rooftocht, waarbij de medewerkers van de tempel vervolgens optreden als tussenpersonen. Leca: 'Als toeristen zelf proberen hun spullen terug te krijgen, wordt het een rotzooitje. Ze beginnen bijvoorbeeld boos te schreeuwen, waardoor de aap ook agressief wordt. Zodra een tempelmedewerker tussenbeide komt, ontstaat een nette transactie.'

De apen op de Uluwatu Tempel blijken dondersgoed in te schatten wat de meeste waarde heeft voor mensen. Leca: 'Brillen, mobieltjes, camera's: daar gaan ze voor. Naar oude petten graaien ze een stuk minder, waarschijnlijk omdat ze geleerd hebben dat mensen daar eerder hun verlies nemen en er minder ruilhandel ontstaat. Het is ook opvallend dat de dieren niet voor elke vorm van eten bereid zijn om de gestolen waar terug te geven. Een pinda voor een camera? No way. Een zak crackers? Okay, now we're talking.'

Cognitief psycholoog Mariska Kret, bij de Universiteit Leiden en expert op het gebied van emoties bij mens en dier, maakte zelf bij onderzoek in een Japanse dierentuin iets vergelijkbaars mee. 'Een chimpansee pakte een laars van een verzorger af, trok 'm zelf aan en liep er de hele dag mee rond. Er moest heel wat onderhandeld worden voor ze hem teruggaf.'

Cultuur

Ook Kret denkt dat de dieren een inschatting kunnen maken van wat waardevol is voor mensen. 'Uit onderzoek is bekend dat apen tot op zekere hoogte emoties van mensengezichten kunnen lezen, dus een aap heeft het al snel door als hij iets waardevols te pakken heeft.'

Ze is enthousiast over de nieuwe makakenstudie, die voor het eerst dergelijke ruilhandel bij apen in het wild in kaart brengt. 'We hebben de neiging om te denken dat mensen unieke, rationele wezens zijn. Steeds meer komen we erachter dat ingewikkelde beslissingen en complex gedrag gestoeld zijn op relatief simpele processen en dat we niet zo uniek zijn. Dat leert ons een les over onszelf én over dieren en hun welzijn.'

Leca wijst erop dat veel wetenschappers tot zo'n kwart eeuw geleden nog dachten dat cultuur uniek voor mensen was. De afgelopen decennia heeft een stortvloed aan studies aangetoond dat ook bij diersoorten uniek gedrag kan ontstaan dat je alleen in bepaalde groepen ziet, en niet bij soortgenoten elders op de planeet. Beroemde voorbeelden zijn de Japanse makaken op het eiland Koshima, die de gewoonte ontwikkelden om zand van etenswaren te spoelen in de rivier. Het begon bij één aap, Imo, waarna het gedrag zich generatie op generatie verder verspreidde in de groep.

Leca: 'Ook mensen zijn primaten. Er is geen hard onderscheid tussen ons gedrag en dat van apen, het is een continuüm. Zo lijken we soms opvallend veel op elkaar in de manier waarop we problemen oplossen. En trouwens ook in de manier waarop we het onszelf moeilijk kunnen maken. Sommige makaken op de Uluwatu Tempel zijn bereid een bril te ruilen voor fruit of groente, maar de meeste hebben een grote voorkeur voor junkfood. En dat komt hun gezondheid natuurlijk niet ten goede.'

Studie: Intergroup variation in robbing and bartering by long-tailed macaques at Uluwatu Temple (Bali Indonesia). Primates, mei 2017. Door Fany Brotcorne, Gwennan Giraud, Noelle Gunst, Agustín Fuentes, I. Nengah Wandia, Roseline C. Beudels-Jamar, Pascal Poncin, Marie-Claude Huynen, Jean-Baptiste Leca.

Onderzoeksassistentie: Anna Holzner, Lucía Jorge-Sales.

Hoe begon het?

Wie was de eerste makaak die gejatte spullen ging ruilen voor voedsel? Dat konden Jean-Baptiste Leca en zijn onderzoeksteam niet reconstrueren. Boze tongen beweren dat medewerkers van de tempel de apen in het verleden trainden om toeristen te bestelen. Vervolgens zou de tempelmedewerker als 'held' optreden door de gestolen waar terug te krijgen en daarvoor geld vragen van de toerist.

Momenteel zitten de tempelmedewerkers juist in hun maag met het apengedrag, vanwege klachten van toeristen. Financiële beloningen voor medewerkers voor hun bemiddeling met de apen zijn officieel verboden. Er zijn plannen om het jatgedrag van de apen te bestrijden, bijvoorbeeld door te stoppen met het aanbieden van voedsel in ruil voor gestolen waar. Het idee: als de beloning telkens uitblijft, stoppen de apen in de loop der tijd wellicht met stelen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.