Deze psycholoog wijst op het nut van narcisme

'Grootheidswaan is een sterke motor voor dadendrang'

Behandeling van narcistische stoornissen is mogelijk, maar erg lastig. 'Het begint altijd met meegaan in de waan.'

Foto Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Hij heeft het de laatste twintig jaar zien veranderen. Vroeger kreeg klinisch psycholoog prof. Jan Derksen in Nijmegen brieven van vrouwen die klaagden dat hun echtgenoot een narcist was en of hij iets kon betekenen. 'Tegenwoordig sturen wekelijks mannen me een briefje, dat ze willen praten. Narcisme is duidelijk veel bespreekbaarder geworden.' Komende maandag is Jan Derksen te gast in het KennisCafé van de Volkskrant in De Balie in Amsterdam, over narcisme.

U spreekt in uw boeken en artikelen nadrukkelijk niet over narcisten. Mag dat niet?

'Ik vind altijd dat mensen niet samenvallen met hun stoornis. Zelfs iemand die bovengemiddeld scoort op wat de klinische psychologie en psychiatrie narcisme noemen - zo verwoord ik het liever - kan tegelijk ook aardig zijn. En opgetogen. Maar ik kibbel er vaak over met mijn promovendi, hoor.'

Opgetogen. Is het eigenlijk wel een stoornis?

'Als de persoon zelf er geen problemen mee heeft, is het eigenlijk geen psychische stoornis. Maar als de omgeving last ervaart, of erger, is er uiteindelijk natuurlijk wel een probleem. Bijvoorbeeld doordat mensen zich isoleren. Of hun bedrijf naar de haaien helpen.'

Die last is er?

'Zeker, het staat niet voor niets in het DSM-5-handboek van psychiatrische aandoeningen. Extreme arrogantie. Egocentrisme. Grootheidswaan. Gebrek aan empathie. Anderen als pion zien. Alleen bevestiging tolereren. Als iemand zo in zijn omgeving staat, blijven sociale problemen niet uit.'

En de narcist zelf?

'Narcisme gaat in mijn ogen om een verstoord zelfgevoel. Doorgaans komt het juist voort uit een laag gevoel voor eigenwaarde dat de persoon heeft leren overschreeuwen. Heel handig soms.'

In uw boeken zegt u: zie narcisme niet alleen als iets negatiefs. Wat is er positief aan?

'De ironie is dat grootheidswaan ook een sterke motor is voor dadendrang. Ik ben ervan overtuigd dat zonder narcisme mensen minder ondernemend en creatief zouden zijn. De hele middenklasse drijft op de wil om je te willen waarmaken, wat anderen ook zeggen. Wij werken samen met een ziekenhuis in Indonesië, een land waar narcisme veel minder gangbaar is. Dat zie je terug in het ontbreken van een solide middenklasse daar.'

Hoe weet u eigenlijk dat de samenleving narcistischer is geworden, zoals u zegt?

'Er is Amerikaans onderzoek dat dat suggereert en we hebben hier in Nederland indirect bewijs. We deden een groot onderzoek onder leraren, politiemensen, trambestuurders, huisartsassistenten en vroegen ze om hun klanten te karakteriseren, zonder zelf het woord narcisme te gebruiken. Uit de analyse blijken mensen eigengereider dan twintig jaar eerder, kritischer, minder gevoelig voor autoriteit, overtuigder dat ze voorrang verdienen, egocentrischer, extraverter, minder sociaal angstig.'

Hoe kan een samenleving zo snel zo sterk veranderen?

'Dat weet ik niet, maar voor mij staat vast dat het gebeurt. Vergelijk het met seksualiteit: een halve eeuw geleden was het taboe, nu is alles ervan doortrokken. Extreem individualisme rukt op, eigendunk is mainstream.'

Wordt het er dan leuker op?

'Mensen zijn misschien ondernemender dan voorheen en creatiever. Dat is spannender. Tegelijk zal het ook harder gaan botsen. Ik weet niet wat er wint. Ik weet wel dat het gouden tijden zijn voor coaches en mediators.'

Vooral de Amerikaanse president Trump wordt door velen gezien als een narcist uit het boekje. Dat is niet bedoeld als compliment.

'Ik doe nooit uitspraken over mensen die ik niet zelf gezien heb. Ik heb wel gekeken naar topondernemers voor de kredietcrisis, die narcistisch gedrag vertoonden. Daar zie je het totaal mislopen als mensen de kans krijgen critici weg te werken. Een kring die alleen maar bevestigt en kritiek mijdt, is het recept voor een ramp.'

Ingewikkeld, want precies dat kan een leider voor zichzelf regelen.

'Dat speelt ook in de behandelkamer. Een patiënt kan besluiten dat er geen probleem is en weglopen als je hem met iets anders confronteert.'

Is narcisme wel te genezen?

'Zeker, maar het is een precair proces. In een behandeling ga je om te beginnen mee in de waan. Bevestigen, spiegelen, gaandeweg zelfinzicht geven gericht op verbetering, zoeken naar diepere gevoelens van onvrede en onzekerheid. Niet om te oordelen. Goh, vertel er eens meer over, dat werk.'

Kan een psycholoog of psychiater dat allemaal zomaar opbrengen?

'Lang niet altijd. Ik zie veel misgaan op dat vlak, artsen die over zich heen laten lopen of mensen de spreekkamer uit jagen. Ikzelf maak desnoods excuses voor een confrontatie die misgaat. Als zoiets de relatie met de patiënt herstelt: geen probleem.'

Maandag 15 mei, 20 uur, organiseert de Volkskrant een KennisCafé over narcisme in De Balie in Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.