Portret

Deze man is de hoop van de Q-koortspatiënt

De Brabantse arts Jos van de Sande ging voorop in de strijd tegen de Q-koorts die tussen 2007 en 2010 woedde en 75 levens eiste. Overmorgen doet de rechter uitspraak in de zaak die patiënten hebben aangespannen tegen de staat. 'Als Jos zich ergens in vastbijt, bijt hij door.'

Jos van de Sande met een plastic geit die hij kreeg van de Partij voor de Dieren. Het beeldje fungeerde in een verkiezingscampagne. Beeld Jiri Buller / de Volkskrant

Als je Jos van de Sande in de tijd dat de Q-koorts woedde googelde op 'afbeeldingen', kreeg je foto's van geiten te zien. Bij de eerste twaalf stond hij op welgeteld één foto, en ook op die stonden geiten. De Brabantse GGD-arts die de strijd tegen Q-koorts aanvoerde, stond ertussenin.

Overmorgen, woensdag 25 januari, is de uitspraak in de zaak die Q-koortspatiënten hebben aangespannen tegen de staat. Ze eisen schadevergoeding en smartengeld vanwege nalatigheid van de overheid, die volgens hen te laat in het geweer kwam.

Van de Sandes gevoel voor rechtvaardigheid zegt dat de patiënten een goede kans hebben. Als boeren schadeloos worden gesteld, waarom dan niet ondernemers wier bedrijf op de fles ging doordat zij werden geveld door Q-koorts?

Tussen 2007 en 2010 woedde de Q-koorts in Nederland. Naar schatting 75 duizend inwoners raakten besmet van wie er 1.300 nog steeds kampen met de gevolgen. 75 patiënten zijn overleden. Nooit eerder, nergens ter wereld, had de ziekte in deze omvang toegeslagen.

Hameren op maatregelen

De eerste uitbraak was in een geitenstal in het Brabantse Herpen, in het gebied van de GGD Hart voor Brabant waar Van de Sande verantwoordelijk was voor infectieziektebestrijding. Voor hem was het snel duidelijk dat zich een rampscenario aftekende. Q-koorts wordt veroorzaakt door een bacterie die van dieren, meestal geiten, overspringt op mensen. De halfopen geitenstallen waren een regelrechte haard.

Van de Sande (66) hamerde op maatregelen, aanvankelijk intern, later in de media: vervoersverbod, uitrijverbod van mest, fokverbod, desnoods ruimen van stallen. Het werd hem kwalijk genomen dat hij openlijk kritiek uitte op de talmende overheid en de veterinaire sector, die elke verantwoordelijkheid van de hand wees. Pas eind 2009 greep de overheid rigoureus in om de epidemie te beteugelen.

De GGD-arts was het gezicht in de strijd tegen Q-koorts en gaf de patiënten een stem. 'Als Brabanders hebben wij ons heel lang eenzaam gevoeld in onze strijd. Als er eerder goed was geluisterd, was de ziekte veel eerder bedwongen, en waren er veel minder slachtoffers geweest', zei hij later in het Brabants Dagblad.

Hugo Backx, directeur GGD Hart voor Brabant in de tijd van de Q-koorts: 'Het was heftig, de cijfers spraken voor zich, maar dat drong niet meteen door in Den Haag. Jos voelde snel aan dat er sprake was van een zoönose, een ziekte die overdraagbaar is van dier op mens. Hij wist alleen nog niet welke.'

Jos van de Sande luisterde in zijn diensttijd (1973) de Russen af in Dilingen aan de Donau om de richting van de zenders uit het Oostblok te bepalen. 'Het waren gecodeerde boodschappen waar we niets van begrepen. Met Nieuwjaar waren ze zo vriendelijk om happy new year naar ons te seinen.'

Van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) mocht hij de uitbraak geen epidemie noemen. Een hoge ambtenaar van het ministerie van Volksgezondheid heeft hem zelfs gemaand om zich koest te houden. 'Verstandige artsen lopen voor de troepen uit', luidde zijn reactie.

'Als Jos zich ergens in vastbijt, bijt hij door', zegt zijn middelbareschoolkameraad Jos van Luik, die 53 jaar met hem bevriend is. 'Je moet van verrekt goeden huize komen wil je hem ervan overtuigen dat het anders zit. Hij is vasthoudend, niet rechtlijnig. Rechtlijnige mensen zijn halsstarrig en beweren iets tegen beter weten in.'

'Je kunt moeilijk tegen hem op'

Van de Sande, enig kind en vader van drie kinderen, staat te boek als een lastige tegenstander. Hij gaat handig om met informatie, weet wat hij wel en niet moet zeggen zonder de waarheid geweld aan te doen. Doordat hij zijn verhaal met grote stelligheid brengt, raken tegenargumenten ondergesneeuwd. 'Je kunt moeilijk tegen hem op', zegt iemand die met hem in de clinch heeft gelegen.

Voor Van Luik is zijn boezemvriend een man van onverwachte wendingen. 'Lekker scherp zonder te krenken, veel droge humor en dol op woordspelingen. Met zijn aanstekelijke lach neemt hij mensen voor zich in.'

Backx: 'Zijn bourgondische charme heeft hem vaak geholpen. Hij wint mensen voor zich doordat hij kan ontroeren met zijn persoonlijke aanpak.'

Met het a-cappellakoor Dubbel Zes heeft Van de Sande geleerd hoe hij zijn publiek kan raken. Het koor zingt zonder dirigent, daardoor hebben de zangers intenser contact met de toeschouwers. En hebben ze beter zicht of hun passie overslaat.

Hij voelt haarfijn aan hoe hij emoties kan gebruiken om tot zijn publiek door te dringen. Van Luik: 'Hij kan fel zijn, boos kijken als hij het woord voert en met een big smile de bijeenkomst verlaten.'

Een blakende Jos van de Sande, 10 maanden oud.

Pokken

In het geboortejaar van Van de Sande, 1951, heerste een pokkenepidemie in zijn geboortestad. Heel Tilburg moest worden ingeënt, maar omdat Jos juist een vaccinatie tegen polio had gekregen, werd hij overgeslagen.

Zijn moeder zette hem het liefst in de kinderwagen achter in de tuin. Als de melkboer aan de deur was geweest, waste zij haar handen en verwisselde zij haar schort voordat ze naar Jos ging.

Dit verhaal over preventieve maatregelen op microniveau ondersteunt Van de Sande met bovenstaande foto waarop hij als blakende baby is te zien.

Tijdens een overleg op het ministerie van Landbouw moest Van de Sande een geheimhoudingsverklaring ondertekenen. Het ging erover of er ontruimd moest worden. Die geheimhouding kostte hem geen moeite, het was algemeen bekend wat hij vond: ontruimen en wel onmiddellijk.

Nog diezelfde avond zat Van de Sande in het tv-programma Nova. Voor de uitzending zei hij tegen de presentator dat hij een geheimhoudingsplicht had. Dat werd natuurlijk vermeld. Er kwamen Kamervragen over, zo kon hij de druk op de ketel houden.

Van de Sande, een nieuwjaarskind van 1951, kreeg zijn vorming op het kleinseminarie (gymnasium) Beekvliet in het Brabantse Sint-Michielsgestel, een streng internaat dat priesters opleidde. 'Het rijke Roomsche leven tierde welig toen we begonnen', zegt Van Luik. 'Na een paar jaar begonnen de fundamenten te wankelen. Er is geen causaal verband tussen onze komst en het afbrokkelend gezag van de kerk, al weet je het met Jos nooit.'

Lees verder onder de foto.

Van de Sande (derde van links) op een sportdag van het kleinseminarie, 1970.

Het was een verdomd goede school, meent Van Luik. 'Ons werd discipline bijgebracht, vooral studiediscipline. Als we daar niet hadden gezeten, hadden we het gymnasium nooit gehaald.' Niettemin deed Van de Sande er negen jaar over. Hij is woordblind, maar dat wist-ie toen nog niet.

Van de Sande richtte op Beekvliet een vogelclub op, de Koperwiek. Toen de leerlingen actievoerden om de leraren te bewegen bietsuiker te vervangen door suikerriet uit de derde wereld, stond hij vooraan. In de gespreksgroep over de Vietnamoorlog roerde hij zich flink.

Als kind van de jaren zestig kiest Van de Sande van nature de kant van de onderliggende partij. Op huttentocht in de Tiroler bergen stuitte hij op een jager die een aangeschoten gems over de scherpe rotsen sleurde. De beelden die hij op YouTube zette, ontketenden in de Oostenrijkse pers een debat over het dierenleed achter de plezierjacht.

De Q-koorts heeft veel in hem losgewoeld toen hij ontdekte dat het publieke belang (de volksgezondheid) lang ondergeschikt was aan de economische belangen van de boeren. Het heeft hem waakzaam en strijdbaar gemaakt.

Stichting Q-uestion

Toen de gemeente Maasdriel afgelopen voorjaar een vergunning wilde afgeven voor een megageitenstal verhief hij zijn stem. De plaatselijke politici veegde hij de mantel uit omdat die toestemming gaven voor een stal met 5.100 geiten in Rossum, twee keer zoveel als het dorp inwoners telt.

Namens Q-uestion, de vereniging van Q-koortspatiënten, voerde hij het woord. De GGD zag geen onverantwoorde risico's voor de volksgezondheid. 'Van deze GGD'er mag de gigageitenstal er niet komen', twitterde Van de Sande vlak voordat hij in juni 2016 met pensioen ging.

Een GGD-arts vond dat Van de Sande de discussie over Q-koorts te veel oppookte. 'Ga mensen niet onnodig bang maken', zei hij in het tv-programma De Monitor.

Actiegroepen in gemeenten waar megastallen dreigen te komen, weten Van de Sande te vinden. Niet alleen in Rossum en Herpen, maar ook in Gemert, Gulpen en vorige week nog in Apeldoorn hebben ze een beroep op hem gedaan.

Het Brabants Dagblad voorspelde begin januari wie en wat ons in 2017 zullen bezighouden. De geit, verwacht de krant: 'In de Bommelerwaard zitten ze nog altijd in hun maag met een boer in Rossum die een stal voor 5.100 (!) geiten wil bouwen.'

Waterpomp

Van de Sande mag graag het kordate optreden van de Londense gemeenteraad aanhalen.

Halverwege de 19de eeuw ontdekte de Britse wetenschapper John Snow dat Londenaren die dicht bij de waterpomp in Broad Street woonden (en daar hun water haalden) vaker besmet raakten met cholera. Hij deed chemisch en microscopisch onderzoek, kon niet afdoende bewijzen dat het water uit de pomp gevaarlijk was, maar de gemeenteraad wist genoeg en schakelde de waterpomp uit door de zwengel eraf te halen.

Je gezond verstand gebruiken en handelen, ook al ontbreekt soms wetenschappelijk bewijs, is Van de Sandes devies.

Er is nog altijd gevaar

Ook SP-gedeputeerde Johan van den Hout zal zich roeren, verwachten ze in Brabant. Hij heeft de strijd aangebonden met de intensieve, ammoniak uitstotende veehouderij en 'lijkt niet van zins zijn sloopplan voor oude stallen ('ouwe meuk') in te slikken of af te zwakken'.

'Terecht', twitterde Van de Sande. 'Q-koorts was de laatste waarschuwing en Johan van den Hout begrijpt dat!!'

Jos is een man van actie, niet van de barricade, zegt Van Luik. 'Hij denkt goed na over de weg waarlangs hij iets wil bereiken en pakt de koe bij de hoorns als het moment zich voordoet.'

Hij heeft niks tegen stallen, hij heeft iets tegen megastallen in een dichtbevolkt gebied, benadrukt Van de Sande elke keer. Pesthuizen stonden vroeger ook niet in de stad. Als veel boeren veel geiten houden, breken vroeg of laat ziekten uit. Een nieuwe variant van Q-koorts waartegen nog geen vaccin bestaat. Of een andere ziekte.

Het grote gevaar is een mutatie die een risico voor de mens is, zoals Q-koorts. Het wachten is op een vogelgriep die van mens op mens overdraagbaar is, vreest Van de Sande. De mazelen zijn tenslotte ook van de runderpest gekomen.

Vier maanden geleden diende de zaak van de Q-koortspatiënten tegen de staat voor de Haagse rechtbank. Van de Sande voorzag het pleidooi van de landsadvocaat van commentaar. Die was nogal eenzijdig ingesproken, vond hij, vooral de stem van het ministerie van Landbouw klonk erin door.

Voor Van de Sande is het de Q-koortsaffaire in een notendop: de landbouwbelangen prevaleren boven die van de volksgezondheid.

CV Jos van de Sande

1951
Geboren in Tilburg

1963 - 1972
Kleinseminarie Beekvliet, Sint-Michielsgestel

1972 - 1973
Militaire dienst

1973 - 1981
Geneeskunde Nijmegen

1981-1986
Arts, GGD Noord-Oost Friesland

1986-2001
Hoofd Algemene gezondheidszorg, GGD regio 's-Hertogenbosch

2001-2012
Hoofd infectiebestrijding GGD Hart voor Brabant

2010
Gekozen invloedrijkste persoon in de publieke gezondheidszorg

2012-2014
Programmadirecteur Leefomgeving GGD Hart voor Brabant

2015-2016
Senior adviseur GGD GHOR Nederland

Zie ook stichtingquestion.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden