Deze egyptische steen bevat het oudste alfabet ter wereld

Halaham is de Arabische variant van ons ABC. De Leidse Egyptoloog Ben Haring ontdekte het op een stuk steen uit de 15de eeuw voor Christus.

Het 9 centimeter brede steenfragment waarop het oudste alfabet ter wereld zou staan. Beeld Universiteit Leiden

Een Leidse wetenschapper heeft het oudste alfabetlijstje ter wereld ontdekt. Egyptoloog Ben Haring (48) herkende op een steenfragment uit de 15de eeuw voor Christus het 'halaham', een alternatief voor onze ABC-volgorde, die aan de basis lag van het oud-Arabische alfabet. Harings vondst is door collega's erkend en gepubliceerd in het vakblad Journal of Near Eastern Studies. Donderdag organiseert de Universiteit Leiden een symposium ter ere van de ontdekking.

Tot nu toe was het oudst bekende alfabet aangetroffen in het Syrische Ugarit. Daar waren voorbeelden van zowel ABC als halaham gevonden op tabletten uit de 13de eeuw voor Christus. Met de vondst van Haring heeft halaham nu het oudheidsrecord in handen.

Ben Haring.

Waar heeft u dit fragment gevonden?

'Een foto van de steen stond al twintig jaar op de website van een Britse expeditie. Hij is twintig jaar terug in een Egyptisch graf gevonden, vlak bij het huidige Luxor. Alleen wist niemand wat er nou precies geschreven staat. Toen heeft men voor de vuist weg bedacht dat op de steen de namen van arbeiders staan, met een soort merktekens. In Leiden doen we toevallig onderzoek naar zulke merktekens. Een van mijn promovendi zag de steen op internet en zo kwam de afbeelding op mijn bureau terecht.'

En toen dacht u: met deze steen is iets geks aan de hand.

'Ik heb een middag op het ding zitten ploeteren. Op het eerste gezicht lijkt het om heel gek gespelde Egyptische woorden te gaan. Uiteindelijk bleek het een lijstje, een vrij droge opsomming eigenlijk.

'Bij die saaie vaststelling zou het gebleven zijn als ik niet, dankzij mijn kennis van semitische talen, iets bijzonders aan de eerste vier woorden had gezien. Die staan in de volgorde h-r-h-m, precies de eerste letters van het halaham-alfabet. Het bleek dus om een alfabetlijstje te gaan, waarschijnlijk het oudste dat we tot nu toe kennen.

'Wel is de datering van zo'n voorwerp altijd lastig. Britse archeologen vonden het fragment in het graf van Senneferi. Dit was een schatbewaarder uit de tijd van Thoetmosis III, die in de 15de eeuw voor Christus regeerde. Het probleem met Egyptische graven is dat ze vaak worden geplunderd, vaak al vlak na de begrafenis, waardoor alles door elkaar komt te liggen. Je weet nooit helemaal zeker of de steen net zo oud is als het graf, of is meegebracht door plunderaars.

Dus halaham is ouder dan ABC?

'Bovendien kan er over vijf jaar weer een andere, oudere steen met ABC opduiken. Er worden nog steeds dagelijks fragmenten zoals deze gevonden.'

Wat staat er nu precies op die steen?

'De woorden rechts hebben een relatie met het teken links. Zo staat op de bovenste regel rechts het woord hy hnw, wat 'juichen' betekent. Het teken links moet een juichend poppetje voorstellen. Op de vierde regel staat rechts mwn geschreven, wat iets als 'het is water' betekent. Links zie je een golfje. Je kunt het vergelijken met een ABC'tje: de a is voor aapje, de b voor bakker.'

Dat klinkt alsof het gebruikt werd in de oud-Egyptische kleuterklas, om kinderen te leren schrijven.

'Je kunt aan een educatieve functie denken. Maar met dit ene brokje is niet te zeggen waar zulke alfabetlijstjes voor werden gebruikt.'

 Staat uw vakgebied na uw vondst op z'n kop?

'Nou, dat valt wel mee. Egyptologen die zich bezighouden met de relatie tussen Egyptisch en andere talen vinden dit buitengewoon interessant. Er zijn ook kritische reacties. Op de steen zijn alleen de vier eerste letters zichtbaar, en de laatste letters op de achterzijde. Die zijn mooi op halaham-volgorde. Maar de andere letters zijn niet te zien, dus het is onzeker of die ook overeenkomen.'

En de steen ligt nog in Egypte?

'Sinds de jaren zestig van de vorige eeuw mag geen enkel opgegraven voorwerp Egypte nog verlaten. Alle stukken gaan in eerste instantie naar een archeologisch depot. Daar ligt deze steen waarschijnlijk nog steeds.'

Terwijl het een museumstuk is.

'Ja, dat zou je zeggen. Het verdient vanaf nu eigenlijk een betere plek.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden