Deze drugsverslaafden kregen in 48 uur parkinson in een ver stadium: hoe is dat mogelijk?

Neuroloog Bloem en arts in opleiding Nonnekes herontdekken waardevolle beelden

Herontdekt: video's uit de jaren tachtig van drugsverslaafden die plotseling klachten krijgen die erg aan de ziekte van Parkinson doen denken. Volgens de Nijmeegse neuroloog Bas Bloem zijn de beelden van onschatbare waarde voor de medische wetenschap.

Still uit een film van Bill Langston van drugsverslaafden die in 48 uur kenmerken van vergevorderde parkinson vertoonden.

'Alsof je tegen een historicus zegt: joh, er zijn toevallig nog beelden bewaard gebleven van de Slag bij Waterloo, zou je ze misschien willen zien?' Zo euforisch was het gevoel bij neuroloog Bas Bloem en revalidatiearts in opleiding Jorik Nonnekes, verbonden aan het RadboudUMC in Nijmegen, toen ze halfvergane videobanden uit de jaren tachtig vonden. Daarop stonden nooit gepubliceerde beelden van 's werelds opmerkelijkste parkinsonpatiënten. Hoewel de gevallen decennia terug al uitgebreid zijn beschreven, leverden nieuwe bestudering van de beelden bij Bloem thuis op de bank nieuwe inzichten op. Het artikel daarover is gisteren gepubliceerd in The Lancet Neurology.

Het is 1982 als een drugsverslaafde patiënt zich meldt op de spoedeisende hulp van het Santa Clara Valley Medical Center in Californië. Totaal bewegingloos; een psychiatrisch geval, denken de artsen. De psychiater van dienst kan de patiënt echter niet doorgronden en haalt neuroloog Bill Langston erbij. Die herkent de stijfheid van de ledematen, de trage manier van bewegen, de afwezige gezichtsuitdrukking en komt tot de conclusie dat de man een vergevorderd stadium van parkinson moet hebben. Wat raadselachtig is: de man had 48 uur daarvoor nog nergens last van.

Langston raakt geïntrigeerd door de patiënt en weet in de weken erop in ziekenhuizen in de omgeving nog zes drugsverslaafde patiënten te vinden met dezelfde symptomen. Allen vertellen: de verschijnselen begonnen nadat zij bij zichzelf een bepaalde heroïnevariant hadden ingespoten. Een zoektocht leidt naar de dealer, die uit de universiteitsbibliotheek van Stanford een chemische handleiding heeft gestolen om het goedje te kunnen brouwen: heroïne verrijkt met de organische verbinding MPTP. Door dat stofje te injecteren hebben de verslaafden zich in één keer naar het eindstadium van een vorm van de Ziekte van Parkinson gekatapulteerd.

De artikelen die Langston over zijn patiënten schreef, betekenden een 'Nobelprijswaardige' doorbraak in het parkinsononderzoek, meent Bloem. 'Tot de jaren tachtig wisten we volstrekt niet wat de oorzaak was van de ziekte. De MPTP-affaire zette ons voor het eerst op het spoor van omgevingsoorzaken. Die link wordt nog eens extra sterk als je bedenkt dat MPTP qua samenstelling sterk lijkt op de pesticide Paraquat. Nog altijd komen er studies uit die aantonen: er is een duidelijk verhoogde kans op parkinson bij veelvuldige blootstelling aan pesticiden.'

Een ander belangrijk gevolg van het ongelukkige parkinsontoeval was dat het nu mogelijk bleek om een betrouwbaar diermodel te ontwikkelen voor de Ziekte van Parkinson; of je nu een goudvis of een aap MPTP toedient, allemaal krijgen ze te kampen met parkinson-achtige symptomen. De zeven drugsverslaafden bleken de sleutel die medicijntesten en hersenonderzoek bij dieren makkelijker maakten.

Bas Bloem deed al op 21-jarige leeftijd in 1991 in de Verenigde Staten onderzoek naar de MPTP-patiënten. Toch wist ook hij tot voor kort niet dat er videomateriaal van hen bewaard was gebleven.

Still uit een film van Bill Langston van drugsverslaafden die in 48 uur kenmerken van vergevorderde parkinson vertoonden.

Hoe komt u aan de beelden?

Bloem: 'Tegenwoordig is het heel gebruikelijk patiënten te filmen tijdens het onderzoek, maar in de jaren tachtig en negentig deed niemand dat. Toen ik vorig jaar bij Langston op bezoek was, bleek dat hij indertijd wel opnames had gemaakt, maar er nooit iets mee had gedaan. Hij wist ook niet op welke van zijn VHS- en 8mm-banden de beelden stonden. Ik heb een sporttas gekocht, de banden van bij hem thuis en uit het een of ander duister archief erin gedaan en ben ermee naar Nederland gevlogen.'

Daar was het aan Jorik Nonnekes om de banden door te ploeteren, langs vele familiefeestjes, jarentachtigspeelfilms en apenexperimenten. Nonnekes: 'Maar toen ik eindelijk bij de beelden kwam waar we zo lang naar hadden gezocht, zag ik meteen dat ze heel waardevol waren.'

Neuroloog Bas Bloem Foto Hollandse Hoogte / Bert Beelen

Wat valt nog te ontdekken in 35 jaar oude beelden van patiënten die al uit en te na zijn beschreven?

Nonnekes: 'Eén van de fascinerendste verschijnselen bij parkinson is het 'bevriezen' van de loopbeweging. Parkinsonpatiënten kunnen soms plots het gevoel hebben dat ze zijn vastgeplakt aan de grond: ze kunnen geen kant meer op. Het is onvoorspelbaar wanneer dat gebeurt en we begrijpen nog steeds niet hoe het ontstaat.

'Onze hypothese is dat langdurig en veelvuldig gebruik van het geneesmiddel levodopa een rol speelt bij het ontstaan van die bevriezingsverschijnselen. Dat is lastig te onderzoeken, omdat mensen die in een vergevorderd stadium van parkinson zijn eigenlijk ook altijd al jaren dat middel gebruiken. Je weet dus niet wat door de ziekte wordt veroorzaakt en wat door het medicijn.

'Daarom wilden we deze beelden ook zo graag bestuderen: dit waren mensen die in één klap in een vergevorderd stadium van parkinson waren terechtgekomen, zonder jarenlang levodopa te hebben gebruikt. Wat bleek: geen van de patiënten had last van de bevriezingsverschijnselen. Slechts eentje ontwikkelde dit bevriezen jaren later, maar toen zat hij al lange tijd aan het medicijn.'

Is het aantal patiënten niet veel te klein om hieruit zulke conclusies te kunnen trekken?

Bloem: 'Het feit dat deze zeven mensen niets van dat freezing laten zien, is geen sluitend bewijs, maar het wijst wel sterk in de richting van onze hypothese. Daarom moeten we nu vervolgonderzoek gaan doen. Deze casus laat wederom de kracht zien van N=1-observaties: het grote belang van de beschrijving van individuele gevallen. Langston zag het belang van die ene patiënt en stond daarmee aan de basis van enorm vervolgonderzoek. Dat iets voorkomt bij één patiënt is de laagste graad van bewijs - maar het is wel degelijk bewijs, dat aanzet tot nieuw denken en nieuw onderzoek.'

Neuroloog Marina de Koning-Tijssen, hoogleraar bewegingsstoornissen aan het UMCG in Groningen, is enthousiast over de publicatie van haar Nijmeegse collega, maar relativeert de reikwijdte ervan. 'Iedereen binnen ons vakgebied kent de MPTP-patiënten, het gaat er vaak over. Dat de beelden nu gebundeld zijn en gepubliceerd is fantastisch. Daar zit ook de grootste kracht van het artikel. Dat freezing door levodopagebruik wordt veroorzaakt is een leuke gedachte, maar wel een hypothetische, die in het artikel niet wordt hardgemaakt. Daarvoor zijn de getallen sowieso veel te klein en de patiënten onderling te verschillend. Maar het is een goed uitgangspunt om hierover verder te filosoferen en voor het doen van diepgravender onderzoek.'

Still uit een film van Bill Langston van drugsverslaafden die in 48 uur kenmerken van vergevorderde parkinson vertoonden.