Deze bioloog houdt zich bezig met de terugkeer van de trekduif - met alle poep van dien

De Amerikaanse trekduif smoorde grote stukken bos in poep die alle planten vernietigde. Dus waarom zou je de uitgestorven soort weer tot leven willen wekken? Daarom dus, zegt bioloog Ben Novak, in zijn trekduif-outfit. En hij is een stap dichterbij.

Bioloog Ben Novak. Beeld Adrie Mouthaan

In een congreszaaltje in Rotterdam springt bioloog Ben Novak overeind om zijn uitdossing te tonen. Die stropdas met duiven erop, mooi hè, 'heeft mijn moeder voor me gemaakt'. Op de rug van zijn giletje: nog meer duiven. 'Ik ben een van de weinige biologen die zich kleedt als zijn dier', zegt hij, zichtbaar trots. Hij wijst naar zijn hemd, broek en mouwen: 'Mijn borst is rood, mijn benen zijn beige en mijn vleugels blauw.'

Zachtjes uitgedrukt dat de 31-jarige Novak nogal bezeten is van Ectopistes migratorius. De enigmatische trekduif, die in het oude Amerika zo talrijk was dat zijn zwermen de zon verduisterden. Wás, want het laatste exemplaar stierf in 1914, in een dierentuin in Cincinnati. Uitgeroeid door de mens, die hem massaal uit de lucht schoot, voor de hobby en als lekkernij: de dieren schijnen erg smakelijk te zijn geweest. Nu is het enige dat nog resteert de honderden, zo niet duizenden opgezette exemplaren en 'huiden', leeggehaalde omhulsels in de laden van het natuurmuseum.

Maar wie weet. Binnenkort beschrijft Novak met zijn onderzoeksteam in vakblad Science dat het is gelukt uit die resten iets felbegeerds te halen: het 'genoom' van de trekduif, zijn volledige dna-volgorde. De eerste belangrijke mijlpaal op weg naar een doel waar Novak en zijn kompanen al jaren van dromen: de soort weer tot leven wekken.

Meneer Novak, dit was best een heftig vogeltje.

'De reden dat we ze terug willen is niet zozeer omdat we ze zo leuk vinden - het zijn geen pandaberen - maar omdat ze zo'n waardevolle rol speelden in het ecosysteem. Uit historische observaties weten we dat ze de gewoonte hadden om in enorme aantallen op een klein stukje bos te landen, waar ze takken afbraken, gewas sloopten en de grond bedekten met een centimeters dikke laag mest die alle planten vernietigde. Maar net als na een storm of bosbrand: zo krijgen nieuwe soorten een kans. En schep je een springlevend, gevarieerd landschap, vol leven.'

'Bosbeheerders zeggen: we moeten dit type verstoring aanbrengen, we moeten stukken bos afbranden, anders verliezen we in de oostelijke Verenigde Staten diersoorten en plantenrijkdom. Maar bosbranden kunnen uit de hand lopen. En menselijk onderhoud is duur.'

Ik denk toch ook aan die centimeters dikke laag vogelpoep. Je zult net in zo'n bos rondlopen.

'Ja, de acceptatie is een punt van zorg. Ze waren vroeger ook erg schadelijk voor de landbouw. Tot ongeveer 1860. Toen ontdekten boeren nieuwe manieren om de duiven af te schrikken. Kijk, het gaat er niet alleen om die vogel te leren leven in onze wereld. Wij zullen ook weer moeten leren hoe het is om te leven in een wereld waarin die dieren leven.'

Een jaar of vijf is er nodig voor de eerste trekduif weer de blauwe vleugels uitslaat, zegt hij, maar 'dat is als we onbeperkte middelen zouden hebben en alles meezit'. Want het is nogal een klus, zo'n vogeltje terugfluiten uit het rijk der doden. Eerst zal het team erachter moeten komen wat de genen van de trekduif precies deden: een speurtocht, waarvoor ze zijn genen een voor een moeten activeren in een petrischaaltje met vogelcellen, om te zien wat er dan precies gebeurt. Daarna zal men de oude genen geduldig moeten inbrengen in een bestaande duivensoort. Ook al een heksentoer, omdat de genetische manipulatie van duiven nog onontgonnen gebied is en iedere diersoort zo zijn technische eigenaardigheden heeft.

En dan? Nou ja: roekoe, of wat zegt zo'n trekduif eigenlijk.

'We creëren geen exact duplicaat van tweehonderd jaar geleden', benadrukt de man in trekduivenpak. 'We nemen een levende vogel en herschrijven specifieke plekken in zijn dna, om daar de trekduifeigenschappen in te brengen. Het levende dier dat we maken zal een hybride zijn.'

De trekduif. Beeld Getty Images

Dat klinkt, als u mij niet kwalijk neemt, Frankenstein-achtig. Een bouwpakket.

'Toch is het dat niet. Je moet begrijpen: het dier dat we willen, had in theorie ook langs natuurlijke weg kunnen ontstaan. Als de trekduif nog had bestaan, zouden we hem kruisen met een gewone duif en vervolgens fokken om hem steeds meer op de trekduif te laten lijken. Het enige wat we doen, is dat we die generaties van fokken en selecteren overslaan en de genen meteen in het dier brengen. We gebruiken geavanceerde biotechnologische technieken om iets te maken wat honderd procent natuurlijk is.'

De missie van de stichting Revive & Restore, waar u werkt, is om moderne biotechnologie in te zetten voor natuurbehoud. Wat hebben bestaande, bedreigde soorten hier aan?

'Als je dit kunt, kun je wellicht ook de genetische variatie terugbrengen in een soort die zeldzaam is geworden of waarvan er op een zeker moment nog maar zo weinig individuen waren dat inteelt dreigt. Bij zo'n soort breng je dan oude, genetische varianten terug die ooit in de populatie zaten en die je met fokken niet meer terugkrijgt. Zodat zo'n populatie weer vitaal wordt.'

Alsof je de taal verrijkt door een ouderwetse, in onbruik geraakte uitdrukking weer te gaan gebruiken. Wat dat betreft heeft Revive & Restore - Novak is er hoofd wetenschap - ook een politiek doel, erkent hij: de geesten rijp maken voor genetische ingrepen. 'We zien biotechnologie altijd in termen van: dit is genetisch gemodificeerd, en dus niet natuurlijk', zegt hij. 'Maar we zijn nu bezig met biotechnologie iets te maken wat honderd procent natuurlijk is. Ja, hoe regel je het dan?'

Het is een boodschap in de biotechnologie die inmiddels vertrouwd is. Door nieuwe technieken, met voorop de veelbesproken precisietechniek voor dna-manipulatie CRISPR-Cas, kunnen wetenschappers immers genetische veranderingen aanbrengen die de natuur zelf ook aanbrengt. Uitgestorven soorten als de trekduif zouden een mooi uithangbord zijn: icoon van de nieuw verworven controle over de levende natuur.

Hoe zou de trekduif zelf het eigenlijk vinden? Die komt straks terecht in een heel andere wereld dan de wereld die hij achterliet.

'Amerika is inderdaad veel verstedelijkter dan een eeuw geleden. Maar zie het ook zo: trekduiven hebben tienduizenden jaren lang geleefd. Ze hebben allerlei werelden meegemaakt, van eikenbossen en naaldwouden tot ijstijden. En de bossen die ze kennen, die zijn er nog.

'Plus dat we al zestig, zeventig jaar ervaring hebben met het uitzetten van soorten in het wild. We hebben veel geleerd van het uitzetten van de wolf in Yellowstone Park, of van de bever in het Verenigd Koninkrijk. Een soort die daar vierhonderd jaar niet meer had geleefd. En toch kon hij zich handhaven en zette hij zijn omgeving naar zijn hand.'

Heeft uw stichting ook nog plannen in onze contreien?

'Veel belangstelling is er voor de reuzenalk, de pinguïn van het noorden (het laatst bekende paar werd op 3 juli 1844 op IJsland vermoord, waarna hun ei werd vertrapt, red.) We hebben er onlangs een verkennende bijeenkomst over gehad in Groot-Brittannië, en volgend jaar praten we verder. Het lijkt me doenlijk om hem terug te halen. Neem een pinguïn, maak hem groot en krimp zijn vleugels. En er zijn waarschijnlijk aanpassingen in zijn spieren en bloedsomloop nodig, want een grotere vogel duikt naar grotere dieptes.'

Een ander project is de wolharige mammoet. Hoe vordert dat?

'In het lab van geneticus George Church in Boston werkt men hieraan, ik meen dat ze inmiddels zestien mutaties in cellen van Aziatische olifanten hebben aangebracht om ze meer mammoetachtig te maken. Het gaat niet snel, maar het komt er zeker een keer van. Er zit een hoop druk achter dat project. Dit is de meest tot de verbeelding sprekende soort.'

Waar laat je zo'n beest eigenlijk?

'In Siberië. Of liever het hele noorden, van Noord-Amerika tot Eurazië. Ik denk dat dit dier een helpende hand kan bieden bij het stabiliseren van die gebieden, in tijden van klimaatverandering.'

Zullen de trekduiven ooit de zon weer verduisteren?

'Als we eenmaal broedparen hebben, kunnen we in minder dan een decennium naar tienduizend vogels komen. Over een paar eeuwen zouden we dan weer honderden miljoenen trekduiven hebben, die in dichte zwermen over het landschap trekken. Ik kan me voorstellen dat het een attractie wordt, dat vogelaars er speciaal op uit trekken om ze te zien, zoals mensen dat ook doen voor een zonsverduistering. Met zijn allen naar een afgelegen gebied in Indiana, want... de duiven vliegen daar vrijdag over! Tegen die tijd zal de wereld van ze houden.'

Later, in de wandelgangen, spreidt hij zijn armen als een duif. 'Niet verder vertellen hoor, maar ik ben van plan een stukje van mijn eigen dna bij ze in te bouwen, zodat ik een telepathische link met ze heb', nerd-grapt hij. 'Het is mijn geheime plan om de wereld over te nemen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden